Halgankii Yaasiin Cismaan ee fartii Cismaaniyada

         Sanadkii 1920-kii ayuu Cismaan Yuusuf Keenadiid ku guuleystey in uu allifo xuruuf  loo  adeegsado qoraalka  af-soomaaliga.Xuruuftaasi  waa  midda  keliya  ee taariikhda lagu hayo oo nin Soomaali ah uu  leeyahay. Hortiis waxaa af-soomaaliga qori jirey, dadkana  bari  jirey  Shiikh Yuusuf Al-kowneyn, Xaaji Cali Majeerteen iyo Shiikh  Awees. Saddexdaas  ninba  wexey  qoraalkooda  u  adeegsanayeen xuruufta
carabiga. Waxaa in laxuso mudan xilliga uu Cismaan Yuusuf  fartaas qorayey oo ahaa xilli aanan u sahlaneyn nin dhallinyaro ah oo soomaali ah in uu fikradda noocaas ah intuu  helo.  Haddii  uu  fikraddii  heleyna, in  dadaal intaas le´eg uu ku bixiyo si uu dadkiisa ugu helo xuruuf ey afkooda ku qortaan.

       Fartaasi   waa  xuruufta  loo  yaqaan  Cismaaniya,  waxaana   loogu   magac  darey magaciisa ah Cismaan. Fartaasi wexey tahay mid ku haboon codka luqadda soomaaliga (phenologicaly). Isticmaalkeeduna wuxuu aad u soo shaac baxay dagaalkii labaad kadib, markaas oo ey soomaalidu ku keydsadeen qoraallo muhiim ah (taariikh iyo dhaqan) iyo akhbaar badan. Fartaani wexey soomaalidu u sahashey in ey ku urursadaan  suugaan badan oo taariikhi ah sida gabeyadii la tiriyey xilligii uu socdey halgankii Daraawiishta iyo silsiladihii gabeyadii GUBA. Waxaa kale oo fartaani ey ka soo qeyb qaadatey halgankii gobannimo doonka oo aasaaskii Leegada waxaa wax lagu qoran jirey fartan Cismaaniyada.
        Martino Morelo oo nin talyaani ah,  wuxuu buugiisa (Il Somalo della Somalia) ku sheegey in qoraalka Cismaaniyada uu  yahay mid munaasib ku ah af-soomaaliga markii laga eego meelo dhowr ah, matalan xuruufta uu  af-soomaaliga u baahanyahay oo laga wada helayo, ku dhawaaqista xuruufta, shaqalladeeda iyo shibanayaasheeduba.

B. W. Andrezejewiski oo ah luqadyahan (linguist) una dhashey Ingiriis, wuxuu Martino Moreno ku raacey aragtiduu kaqabo farta Cismaaniyada.
       Sidaan soo sheegney, fartaasi wexey soo shaac-baxdey iyada oo lagu jiro halgan gobanimo doon ah, wexeyna markiiba ku faaftey dhallinyaradii Leegada aheyd dhexdooda, wexey noqotey xuruuf ey halgankooda u adeegsadaan. I. M. Lewis oo arrintaas qiimeynaya waxuu yiri  " Cismaaniyadu wexey u shaqeysey sidii shey wax kala sifeeya (catalist) wexeyna xafidey waxii ugu qiimo badnaa ee dhaqan ahaa ee uu afka soomaaligu lahaa ". Hadalkaas wuxuu Lewis ku qorey buugiisa la yiraahdo (Modern history of Somalia).

       Xirsi Magan Ciise oo kamid ah ragga afhayeenada u ah farta Cismaaniyada, mar uu ardey ka ahaa jaamacadda kolombiya (Colombia university) ee dalka Mareekanka, halkaas oo uu ka qaatey shahaadada (bachelor´s) sanadihii kontonaadkii, wuxuu ka sheekeeyey, mar ey jaamacadda dhiganayeen in subax uu macaallin u soo galey galaaskii, markaasuu wuxuu ku yiri ardadii : qof walba hasoo istaago oo sabuuradda ha ku qoro afkiisa sida ey ku noqoneyso (good morning). Xirsi wuxuu yiri waxaa fasalka fadhiya ardey ka kala yimid Carab, Jabaan, Hindi iyo kuwo ka yimid Ugaandha. Ardadii mid walba waa uu istaagey oo fartiisii buu wuxuu ku qorey (Subax wanaagsan) aniguna waxaan ku qorey fartii Cismaaniyada. Ardadii kayimid dalka Ugaandha waa eey qori waayeen oo ma´eeyan qabin far qoran oo ey isticmaali kareen. Halkaas ardadii ka timid Ugaandha wexey dareemeen in ey ardada kale ka hooseeyaan. David D. Laitin oo nin Mareekan ah in muddo ahna af-soomaaliga diraasaad ku hayey wuxuu tilmaamayaa in waxa khasbayey dhallinyaradii u doodayey farta Cismaaiyada ey aheyd  (sida sheekada Xirsi Magan ka muuqata) iyaga oo doonayey in ey muujiyaan in ey soomaalidu yihiin ummad jirta oo ummadaha kale dhinac taagan. Run ahaantiina xilligeedii waa ey ka dhigtey ummad jirta.

         Dhibaatada ugu weyneed oo ey farta Cismaaniyada la kulantey wexey aheyd dhaqan -qabiileedka soomaaliyeed oo wax walba la saaro misaan qabiil. Fartii ayaa miisaan qabiil la saarey, markaasaa ninkii qorey wuxuu yeeshey abtirsiinyo reereed.
Halkaas baa qaar kamid ah  siyaasiyiintii soomaaliyeed wexey u arkeen in fartaan ey tahay xuruuf reer leeyahay. Cismaan Yuusuf, qabiilkiisa oo Cimaan Maxamuud ah. Halkaas baa waxaa laga heley iin uu ninkii doonaya kala diriro farta. Iintuna waa iyada oo loo nisbeeyo magacii Cismaanya qabiilka Cismaan Maxamuud. Dicaayadda noocaas ahi  wexey fududeysey in ey abuuranto mucaarado xoog leh oo diiddan xuruuftii Cismaaniyada. Waxaa kale oo abuurmey rag dhallinyaro ah oo ey ku abuurantey in iyaguna ey sameystaan xuruuf si ey ula loolantamaan fartan keligeed suuqa taal.Waxaase dhab ah in xuruuftii Cismaaniyada,  iyada oo mucaaradkeedu uu aad u xooggan yahay in ey goysey masaafo dheer oo ey ku dhowaatey in ey qaramowdo. Dhibaato kale oo fartaas hor istaagtey baa iyana jirtey oo wexey aheyd dareen xagga diinta ka socdey oo xoog lahaa, kaas oo raadinayey in af-soomaaliga lagu qoro xuruufta carabiga.

       Dabayaaqadii sanadihii kontonaadkii waxaa soo xoogoobey raggii u ololeynayey in  af-soomaaliga lagu qoro xuruufta  laatiinka. Waxaa ra´yigaas difaacayey ragaqoonyahanno ah iyo kuwo kale oo kamid ahaa raggii halgankii Leegada wax kaga jirey. Wexeyna u arkeen labo sababoodba in loo qaato xuruufta laatiinka ah. Iyada oo aanan tabar dhaqaale looheyn in la helo madbacado iyo makiinado qora xuruufta Cismaaniyada iyo iyada oo eeyan jirin qabiil si gaar ah u sheegan kara xuruufta laatiinka. Waxaa raggaas markii dambe hormood u ahaa Muuse Xaaji Ismaaciil Galaal. Muuse markiisii hore wuxuu ahaa ragga diidan xuruufta laatiinka ah. 1954-kii mar uu London wax ku baranayey wuxuu soo saari jirey qoraallo af-soomaali ah oo ku bixi jirey xuruuf carabi ah. Muuse wuxuu hadda kahor yiri : " xuruufta laatiinka wexey innagu dhex abuureysaa dhaqan ku saleysan dabaqad, taasina waa mid u adeegeysa dabaqadda aqoonta leh oo keliya iyo dadka tirada yar oo xukunka haya. Arrintaasina wexey mustaqbalka sababeysaa aayatiinxumi ku timaada soomaalida ". Waxaa iyana jirtey mashruuc ey hey´adda UNESCO waddey oo soo shaac baxay sanadkii 1966-kii oo ey rabtey in ey xuruuf  laatiin ah u sameyso af-soomaaliga, waase socon waayey.

         Xuruufta carabiga soomaalida badankood waa ey yiqiineen, wexeyna ka baran jireen dugsiyada quraanka  caruurnimadooda sida dhaqanku yahay. Waxaase dadka soomaalida ahi dhib ku ah afka carabiga. Intaanan dowladaha khaliijka loo shaqa tegin lama aqoon carabiga. Waxaa kale oo jirey, xataa hadduu qofku yaqaan xuruufta carabiga waxaanan u sahlaneyn in uu af-soomaali ku akhriyo xuruuftaas. Midda keliya oo uu carabigu kaga sito labada xuruuf oo kale wexey aheyd, carabigu markiiba wuxuu markiiba heli karey dad qaada oo dadka bara iyo kuwo soo dhoweeya ee barta, waayo diin ayaa laga raadinayey. Mana eeyan jirin reero sheegan karey iyo kuwo reer ku ximiya midkoodna. Xoogga ugu weyn ee fikraddan wadey wexey ahaayeen odeyaal ganacsato ah oo bariga-dhexe ku xirraa. Odeyaashaa waxaa la´oranjirey xaajiyaal, waxaana kamid ahaa Xaaji Yuusuf Cigaal, Xaaji Diiriye, Xaaji Cabdiraxmaan Garyare,
Xaaji Maxamuud Cabdulle Dirir. Raggaasi oo rag xoolo iska leh ahaa, dhinacooda ayey ka cadaadinayeen maamulkii Leegada (SYL) in uu qaato farta carabiga. Xoog kale baa isna jirey oo arkayey in farta carabigu tahay waddada isku kaaya xireysa bulshooyinka carbeed, kuwaas oo aanu u baahannahay inaan gacan ka helno si aanu uga kaashanno dagaalka aanu kula jirno cadowga soojireenka ah ey soomaalidu leedahay, cadowgaasina waa Itoobiya. Waayo Itoobiya marwalba wexey gacan kaheshaa dunida masiixiyadda. Wadaaddadu wexey ahaayeen kuwa mideynayey xoogaggaas rabey carabiga.
        Dagaalkii  2-aad markuu dhammaadey baa J. Q. K. Wexey guddoonsatey in Soomaaliya la siiyo istiqlaal, muddo  10 sanadood ahna loo diyaariyo in ey iyadu is maamusho. Talyaanigii wuxuu ku guuleystey in uu isagu noqdo dowladdii adduun weynaha wakiil uga noqon laheyd Soomaaliya  10-kaas sanadood. Muddadaas  10-ka sano ah baa waxaa dalka ka dhismey mu´asasaadyo siyaasadeed (political institutions)
oo madax bannaan, kuwaasoo ku tartamayey ka qeybqaadashada dowladdan cusub iyo isu diyaarinta dowladda xorta ah ee imandoonta. Waxaa xilligaas aasaasmey xoog dhexe ee siyaasadeed (dowlad), waana markii ugu horreysey taariikhda soomaalida oo la heley nadaam noocaas ah. Maamulkii Talyaaniga ee halkaasi ka jirey wuxuu ku dadaaley in xuruufta carabiga iyo tan Cismaaniyada eeyan noqon kuwo af-soomaaliga lagu qoro. Sanadkii  1949-kii wargeys Xamar ka soo bixi jirey oo la yiraahdo (Nuovo Giornale) baa wuxuu soo qorey maqaal uu cinwaan uga dhigey (Il problema della lingua Somala). Ninka qorey waa uu is qariyey wuxuuna maqaalkaas kaga cabanayey faragelinta uu Talyaaniga ku hayo qorista farta af-soomaaliga. Wuxuu qoraagu codsadey in dadka soomaalida ah loo daayo howlaha la xiriira afkooda hooyo iyo qoristiisa. Talyaaniga oo arrintaas ey ku weyneed marna kama uusan harin in uu talo ku yeesho howshan, wuxuuna dhisey guddi howshan diyaariya kuna xiran isaga. Dhismaha guddigan wuxuu dhacay intaanan la dhisin golihii degaanka (Territorial Council), si uusan goluhu wax ra´yi ah ugu yeelan guddiga far-soomaaliga.
        Talyaanigu wuxuu rabey in uu abuuro luqad uu isagu saameyn ku leeyahay, taas oo looga shaqeeyo xafiisyada dowladda, dugsiyadana lagu dhigto. Talyaaniga waxaa ka horyimid mucaarado adag oo uu xooggeedu ka imanayey dhallinyaradii Leegada, kuwaas oo qodobadey degsadeen kiisa 4-aad uu dhigayey in la dejiyo barnaamij lagu horu marinayo afka soomaaliga iyo in farta Cismaaniyada loo qaato xuruuf lagu qoro af- soomaaliga. Ragga qodobkaas fulintiisa ey Leegadu u xilsaaratey waxaa odey u ahaa Yaasiin Cismaan Yuusuf. Yaasiin wuxuu ahaa ninka ka dambeeyey siyaasaddii Leegada ee sanooyikaas hore qeybteedii ku wajahneyd qorista af-soomaaliga.
        Yaasiin wuxuu ku dhshey magaalada Hobyo  1919-kii. Halkaas oo caruurnimadii uu ku bartey quraanka. Magaalada Xamar wuxuu yimid markuu jirey 15 sano, markaas oo uu bilaabey in uu barto carabiga iyo talyaaniga. Xilligii uu Ingiriisku dalka joogey Yaasiin wuxuu bartey afka ingiriisiga. Xilliyadaas buu wuxuu u istaagey in uu xoojiyo in farta Cismaaniyada ey ku faafto dalka. 1949-kii Yaasiin wuxuu ahaa ninkii lahaa talooyinkii ey  Leegada  u kaalmeystey xagga dhaqanka. Talooyinkaas waxaa kamid ahaa :

1 - in la baaro lana ururiyo dhammaan buugaagta ka hadlaya af-
    soomaaliga, iyo in la badiyo lana faafiyo buugaagtaas.
2 - in diraaso lagu sameeyo sidii loo heli lahaa xuruuf soomaaliyeed
    (far-soomaali) oo qoran.
3 - in afka soomaaliga loo isticmaalo xiriirrada bulsho ee kala duwan.
6 - buugaagta qiimaha leh oo ey dadyowga kale qoraan in lagu turjumo af- soomaali.
9 - af-soomaaligu waa in lagu dhigaa dugsiyada dalka.
10- in la baadi goobo qalabkii loo adeegsanlahaa in lafaafiyo buugaag af- soomaali ku
     qoran.

       Waxaa nasiib darro noqdey dhaqdhaqaaqii uu Yaasiin bilaabey ee farta Cismaaniyada in uu dhexgaley loolankii Leegada dhexdeeda ka socdey ee 2-da xoog (qabiil) dhexyiil, kuwaas oo ahaa (xoogga Hawiye iyo xoogga Daarood). Xooggii Daaroodka wuxuu ku yaraa maamulkii uu Talyaanigu sameeyey ee maxmiyadda ahaa, sidaa darteed buu wuxuu lumiyey awoodii uu Leegada ku heystey. Bishii Meey  1949-kii  Xaaji Maxamad Xuseen baa waxaa loo doortey in uu Leegada odey (presedent) ka  noqdo. Xoghayena waxaa loo  doortey Cabdullaahi Ciise. Xaaji Maxamad Xuseen wuxuu u dhashey reer Xamar, Cabdullaahi Ciise isagu waa (Sacad - Hawiye).  2-daas masuul midkoodna marabin farta Cismaaniyada in ey noqoto mid soomaalidu ey wax ku qorato. Taasi wexey dhalisey isbeddel xoog leh ee ku yimaada barnaamijkii Leegada ee ku wajahnaa qorista afka soomaaliga. Xaaji Maxamad Xuseen oo 3 sanadood keliya ayuu hayey xafiiskii maamulka Leegada, wuxuuna raad xoog leh ku yeeshey siyaasaddii qorists af-soomaaliga. Xaaji Maxamad wuxuu watey aragti u janjeerta carabta (Naasiriya). Wuxuu u safri jirey Qaahira, halkaas oo uu raadiyaha Qaahira ka sii deyn jirey barnaamij ah dicaayadaha reer galbeedka. Dagaalkii uu Xaaji Maxamad qaadey wuxuu Leegadii ku reebey 2 arrimood :

1 - In aan fartii Cismaaniyada loo aqoonsan xuruuf af-soomaaliga lagu qoro.
2 - Af-soomaaliga in uusan noqon afka ey Leegada ku shaqeyneyso
   (official language),bal uu af-carabigu noqdo afka rasmiga ah.

       Bishii abriil 1950-kii, waraaq (memorandum) ka soo baxdey xafiiska maamulka Leegada wexey sheegeysey in ey soomaalidu guddoonsadeen in afka carabigu uu noqdo afka Soomaaliya laga qoro, kaas oo ey dadyowga kalena isku fahmaan (internatinal language) waraaqdaas wexey ku socotey maamulihii talyaaniga oo magaciisa la´oranjirey Fornari. Waraaqdu wexey sheegeysey qodobadan hoos ku qoran :

1 - Xoghayaha guud ee ururka Leegada Cabdullaahi Ciise, dhowaan wuxuu socdaallo
    ku soo marey dalka oo dhan. Xoghayuhu wuxuu baarey lahjadaha kala
    duwan oo ey soomaalidu ku hadlaan, kamana uusan helin mid laga cabbir-qaadan
    karo si loogu qoro afka-soomaaliga.
2 - Afka carabiga oo ah mid ey xuruufttiisu aad u badantahay, waxaa
    adag in af-soomaali lagu turjumo. Haddaba haddey soomaalidu u
    suurto-geliweydey in ey habeystaan afkoodii hooyo, waxaa nala
    haboonaatey in luqada carabiga  ey noqto luqada caamka  ah, taas oo
    soomaalida fursad u siineysa in ey is af-fahmaan dadyowga dunida
    kula  nool. Waxaa kale oo afka carabigu u kexeynayaa (oo uu
    tusinayaa) dadka soomaalida ah badweyn dhaqan ah oo aan xad laheyn.
    Waxaa kale oo luqada carabiga aanu ka heleynaa iskaashi dhaqan iyo
    mid siyaasadeed oo aannu la yeelanno dalalka muslinka ah ee aan
    walaalaha nahay. Kuwaas oo aanu wada rumeysannahay Ilaah keliya,
    rasuulkiisa Maxamadah (s. c. w.) iyo kitaabka muqaddaska ah ee
   quraanka.

          Arrintaasi wexey baansiin kusii shubtey khilaafka aragtiyeed ee ka dhexeysey Xaaji M. Xuseen iyo Yaasiin Cismaan. Waxii maalintaas ka dambeeyey wargeysyadu wexey soo qori jireen maqaallo ey isaga soo horjeedaan ragga labada aragti kala qaba. Xaaji M. Xuseen wuxuu mar walba sheegi jirey in afka carabiga uusan aheyn mid ajnebi ku´ah dalka Soomaaliya,  wuxuuna ku eedeyn jirey Yaasiin in uu wato aragti reer Yurub Taasaana ka dambeysa fikradda daafaceysa farta Cismaaniyada. ahna raggaas bey ka socotaa.
         Yaasiin isaga oo taas ka jawaabaya wuxuu qoraalladiisa ku qori jirey in uu ogsoonyahay in luqadda carabiga ey tahay luqaddii diinta Islaamka, Islaamkuna uu yahay diinta ey dadka soomaalida ahi aaminsanyihiin, laakiin haddaan soomaali nahay carabigu maahan luqadayadii koowaad, mana ahan afkayaga hooyo. Wargeys Xamar kaas oo bixi jirey oo la´oranjirey (Corriere della Somalia), iyada oo hadalka Yaasiin dabataagan baa nin reeraha X.Maxamad ah wuxuu soo qorey maqaal markey taariikhdu aheyd  20/6-1952-kii, kaas oo uu ku sheegayo in rerka uu Xaaji M. Xuseen ka dhashey ey mararka qaar u arkaan af-soomaaligu in uu agtooda ka yahay luqad ajnabi. 24/7-1952-kii golihii fulinta ee Leegada wexey guddoonsadeen go´aan ey faafiyeen oo ah " luqadda carabiga waa luqadda dalkan waana luqadda ey Leegada ku shaqeyneyso waana luqadda dadweynaha soomaaliyeed. Luqaddan carabiga ah Ilaah baa ina siiyey, waana taanu ku dhexgeleyno dunida Islaamka ".

        Buugga layiraahdo (politics, Language and Thought) ee uu qorey D. D. Laitin wuxuu ku sheegey (safxadda  99-aad) in ey jirtey heshiis qarsoodi ah ee 1951-kii dhexmarey masuuliintii Leegada iyo maamulkii Talyaaniga. Heshiisku wuxuu ahaa luqadaha dalka lagaga shaqeeyo ey noqdaan Carabi iyo Talyaani. Halkaas waxaa ka muuqata, carabiga loo doodayo in uu yahay oo keliya talyaaniga oo loo gogol-xaaro. Waayo talyaaniga si toos ah loollanka uma soo geli karo oo waxaa loo arkaa luqad isticmaar. Cismaaniyada oo aad u faafsaneydna habka keliya oo looga hortegi karey waa iyada oo carabiga laqaato. Heshiiskaasi wuxuu si dhab ah u wiiqey fartii Cismaaniyada.

         Xilligaas  2 arrimood baa isbiirsadey, midi waa ururada diiniga ah oo xoog lahaa, midda kalena waa dowladda masaarida oo aad u xiiseeneesey in ey Soomaaliya noqoto dal afka carabiga lagaga hadlo. J. Q. K. mar ey damacdey in ey horumariso qorista
af-soomaaliga, nin masaarida u fadhiyey halkaas baa wuxuu sheegey in ey tahay loofarnimo in luqad cusub loo raadiyo soomaalida. In laqaato luqadda carabiga xilligaas ra´yi xoog leh buu ahaa. Waxaa kale oo xooganaa ururada ra´yigan raacsanaa, wexeyna ahaayeen odeyadii leysku oranjirey xaajiyaal iyo urur la´oranjirey (Somalia Conference).
         1952-kii Xaaji Maxamad Xuseen wuxuu u safrey Qaahira. Jinaaxii reeraha Hawiye ee Leegada aad buu u xoogoobey, doorashadii ey S. Y. L. gashey 1956-kii waxaa muuqatey qolada codkoodu badnaa in ey iyagu ahaayeen. Doorashadaasna waa tii u dambeysey ee uu talyaanigu dabadeed sallimi lahaa talada. Maamulkii talyaaniga wuxuu Cabdullaahi Ciise u doortey ra´iisul wasaarihii ugu horreeyey taariikhda oo ey dowlad soomaaliyeed yeelato. Aadan Cabdulle Cismaan wuxuu heley doorashadii loogaley xafiiska Leegada. Halkaas waxaa maamulkii gacanta ku dhigey siyaasiyiin katirsan beelaha Hawiye, talyaaniguna taas ayuu fadilayey. Nin talyaani ah oo la yiraahdo (Castagno) oo arrintan wax ka qorey wuxuu sheegey " markii uu ingiriisku ku guuleystey Soomaaliya wexey muujiyeen in ey xiriir fiican la yeeshaan beelaha Daaroodka ah, halka uu maamulkii talyaaniga ahmiyadda siiyey beelaha Hawiye"
(fiiri Castagno pp 523-22) .
          Guushii ey heleen  2-daas siyaasi wexey dhaawac weyn ku noqotey fartii Cismaaniyada. Markiiba wexey fuliyeen guddoon ahaa in luqadda carabiga ey noqoto tan ugu xoog badan dalka Soomaaliya. Waxaa kale oo ey guddoomiyeen in dadka xubnaha ka´ah ururka Leegada in laga mamnuuco xuruuf kale in ey wax kuqoraan. Taasi wexey muujisey isbedel ku yimid fikraddii hogaamiyayaashii ururkii Leegada. Go´aankaasi wuxuu dhaliyey, Cabdullaahi Ciise oo ra´iisul wasaare ah sanadkii  1957-kii mar uu isku deyey in uu maqaalaad ku soo qoro wargeys Xamar ka soo baxi jirey, maqaalaadkaasi wexey ku qornaayeen af-soomaali wexeyna ku soo bexeen xuruuf laatiin ah, kadib markii uu 2 maqaal qorey waxaa ka horyimid  dadweynihii oo ku khasbey in uu joojiyo.

         10-kii sano ee dowlad hoosaadka la heystey, doodihii ugu waaweynaa ee dalka ka dhacayey wexey ku saabsanaayeen qorista dejinta xuruuf af-soomaaliga lagu qoro iyo qaadashada afka carabiga. Yaasiin Cismaan wuxuu marwalba sidey calanka Cismaaniyada. Isku si buuna u difaaci jirey xilliyadii kala duwanaa ee la soo marey, haddey ahaan laheyd bilowgii 50-aadkii ee uu maamulkii talyaaniga isballaarinayey iyo haddey ahaan laheyd dorashadii 1956-kii wixii ka dambeeyey. 7/3-1952-kii waxaa jirey maqaal uu Yaasiin ku qorey wargeyskii (Corriere della Somalia), maqaalkiisaas wuxuu cinwaan uga dhigey " La nostra lingua modre " wuxuuna ku caddeeyey in soomaalidu ey ummadaha kaga duwantahay iyaga oo ku hadla luqad qura. Wuxuu isbarbar dhigey luqadaha ingiriiska, talyaaniga iyo faransiiska si uu u muujiyo in lahjadaha af-soomaaligu ey yihiin luqad mid ah ee aan weli kala farcamin. Wuxuu mataal u soo qaatey wadamo Islaam ah sida Baakistaan, Iiraan iyo Indooniisiya, isaga oo muujinaya in aad luqadaadii xafidan karto adiga oo luqadii diintaadana (carabiga) baranaya. Wuxuu maqaalkiisii ku soo gabagabeeyey, caruurta oo yaraantooda  labaraa luqad ajnabi wexey la macna tahay adiga oo siiyey wax qiimaheedu  uu liito, markii loo eego barashada afkooda hooyo, taariikhdooda iyo halyeeyadooda. Wuxuu tilmaamey in kuwan yaraantooda af-talyaaniga bartaa ey u arkaan afkii soomaalida luqad ey ku hadlaan " dad aanan akhlaaq laheyn oo aanan wanaagsaneyn ", kuwa carabiga bartaana ey u arkaan af-soomaaliga af ey leeyihiin " dad diinta kadheer  ee xagga Ilaahey dembiilayaal ka ah ", kuwa ingiriisiga bartaana ey inoo arkaan " dad sabool ah ee hooseeya ". Sidaas buu Yaasiin wuxuu ku noqdey nin difaaca oo u dooda guud ahaan af-soomaaliga, dareenkaasna wuxuu heley xilli uu af-soomaaligu u baahnaa in laga difaaco luqado duulaan ku ahaa oo loo diyaariyey in ey booska af-soomaaliga iyagu galaan. Waxaa luqadahaas safka hore kaga jirey carabiga iyo talyaaniga, garaadka dadka soomaaliyeedna ma gaarsiisneen in ey arkaan waxaan ku soo socda.



      waa socotaa.

      From Saadiq Enow.