Geeridu Miyaa la UUmey
Saadiq  Enow

Geerida waa dhacdo ku timaadda noolaleyda oo idil. Waxay soo gaba-gabeysaa sadkii uu nooluhu ku lahaa nolosha adduunka. Geeridu waa mid bar-bar socota nolosha, oo nolol la'aanteed geeri ma jidheen. Waxay dheelli-tirtaa sii socodsiinta nolosha dhulka korkiisa. Duruus aragtiyeed iyo mid camali ah ayaa laga dhaxlaa.

Waa xikmad cajiib ah, waxay bixisaa cashar lama ilaawaan ah oo wax ku qaadasho mudan. Waxay weji qura u yeeshaa aadamiga. Gaar ahaan kuwa hantidooda, nasabkooda, saldanaddoodaa, caafimaadkooda iyo da'yaridooda ay qooqiso ayay falalkooda xad u yeeshaa. Waa dhacdo tilmaan u ah sinnaanta aadamiga, oo ruux ka badbaadi kara uusan jirin. Allaha janno iyo raxmad ka waraabiyee, Cismaan Yuusuf Keenadiid, isaga oo ina tusaaleynaya qaanuunkaas xagga Eebe aanu kaga xukmannahay, iyo qofka caqliga lihi in uu yahay midka keliya ee wax ku qaata, ayuu tix qiimi badan ka tiriyay oo yiri :

Aragtiyaal kala duwan ayuu aadanuhu ka qabaa geerida. Aqoonyahannada casriga ah, waxay ku qeexaan in geeridu ay tahay jirkii oo gaaraya heer uu ku xasilo. Waxaa markaas ay howl-gab ku imanayaa xubnaha milgaha culus oo uu nooluhu u kaashado nolosha. Xubnahaasi kuwooda ugu hilan culus waa maskaxda iyo wadnaha.

Labadan xubnood, jirka noolaha waxay u hayaan xilal culus oo ay ugu adeegayaan xubnaha jirka intooda kale iyo unugyadooda. Wadnaha oo ka masuul ah miikaanikada lagu gaadiido raashinka iyo hawada ay unugyadu u baahan yihiin, ayaa howl-gabkiisu wuxuu sababayaa geeri deg-deg badan oo ku timaadda jirka. Laakiin haddii ay maskaxdu nooshahay, waa suuragal in miikaanikadii wadnaha ay dib u bilaabato oo uu howshiisii halkii ka sii wato.

Sidaa darteed baa howl-gabkan loogu magacaabay clinical death. Maskaxda waa xubinta ugu hilan culus jirka. Xilka ay jirka u hayso waa hannaan fiisiko ah oo qallafsan, kaas oo ay ku dheelli-tirto awaamirta iyo dhacaamada uu jirku ku shaqeeyo. Hannaankaas waxaa lagu magacaabaa neuro-hormonal system. Markii ay maskaxdu howl-gab noqoto, waa marka ay xubnihii nooluhu ay si buuxda u fariistaan oo eeyan suurogal ahayn in ay nolosha ku soo noqdaan. Geeridaan waxaa loo yaqaan biological death. Markaasi waa xilliga ay nafta ka baxdo jirka.

Kuwa qaba aragtida Alle-inkirka ah, waxay geerida ku tilmaamaan in ay tahay dhamaadkii nolosha noolaha. Waxay isku qanciyaan in wax walba ay leeyihiin tamar ay ku shaqeeyaan, geeriduna ay tahay tamartaas oo dhamaanaysa. Waxay ku sheekeeyaan in eeyan jirin nolol ka danbeysa noloshan hore. Noloshuna ay tahay hal nolol oo bilow iyo dhamaad leh. Aragtidaas oo aanan dhaafsiisnayn fikrad dad hindiseen oo eeyan wehelin wax xujo ah, ayaa qarnigii tegay aadamiga ku keentay jah-wareer badan oo eeyan horey u arag. Iyada oo markeedii horeba ahayd aragti soo dhoweyn ka heshay dadka maan-gaabka ah, ayaa waxay la tabar yareysay bur-burkii ku yimid nadaamkii shuuciyadda caalamiga ee laga quudinayay aqalkii casaa (Krimilliinka). Sheekadoodii waxay soo gaba-gabowday markii la bur-buriyay gidaarkii Berliin.

Diinta Islaamku, sida diimaha kale ee kor ka yimid, waxay tilmaantay in geeridu ay tahay marxalad kala guur ah, taas oo nooluhu, gaar ahaan aadanaha, ku meel- iyo xaalad-beddelanayo. Taasina waxay dhacaysaa markii naftii oo awalba keli ahaan laysu siiyay, keli ahaan loo ceshado, iyada oo aanan cidna lagala tashan.Quraanku wuxuu si qayaxan u sheegay in wax walba oo inoo muuqda iyo wax badan oo aanan inoo muuqan ay yimiin abuuraley ku yimid farsamo iyo xikmad Eebe la keli yahay. Falkayaga, fekerkayaga iyo hadalkayaga intuba waxay kamid yihiin abuuraleyda Eebe. Bal noloshayada iyo geeridayada ayaa kamid ah abuurka Eebe.

Haddaba, in la fahmo in nolosha la abuuray, waa arin sahlan oo miraheedii baa qof walba arkayaa. Laakiin fahamka ah in geerida la abuuray, maahayn arrin aadamigu uu garan karayay. Bal xataa inuu ku fekero ayaa adkayd. Quraanka oo ah hoygii ilbaxnimada, goor hore ayuu bilaabay in uu danqiyo fekerka aqoonyahannada iyo u kuur-galkooda wejiyada ay leedahay cmilada nolosha. Suuradda Al-Mulk, aayadeheeda 1-aad iyo 2-aad, Eebe wuxuu inoogu sheegayaa hadal lagu qeexay in geerida la uumey, sida noloshaba loo uumey. Waxaa kale oo aayaduhu inoo sheegeen axadka ka danbeeya falkaas qallafsan in uu yahay Eebaha isaga oo keliya yeeshay mulkiga uunka. Aayaduhu waxay leeyihiin hadal macnihiisu yahay sidan :

" Waxaa barakadiisu badatay Eebaha ay gacantiisu ku jirto saldanadda, kaas oo wax walba awooda. (Eeebaha) kii weeye abuurey geerida iyo nolosha, si uu (dadow) idiin jarribo ................. ".

Cajaa'ibaadka ay ereyadan xambaarsan yihiin waa laba arimood. Midka hore waa abuurka geerida. Kan kalena waa ereyga geeri oo laga horeysiiyay nolosha. Labadaba waxaa inoo fasiraya hadal laga wariyay suubanihii Maxamad ahaa, shacni iyo nabadgelyo dushiisa ha ahaate. Waxaa sii muujiyay natiijooyin laga dhaxlay dadaal ay galeen aqoonyahanno kala duwan oo xiiseeyay muuqaallo la xiriira howshan.

Soddonkii sano ee qarnigii tegay ugu danbeeyay, dadaal dheeri ah ayuu aadanuhu ku bixiyay in uu wax ka ogaado asraarta qarsoon ee ku hareereysan abuurka geerida iyo nolosha. Maaddada dhaxal curiyaha ee loo yaqaan DNA ayaa daaha ka qaaday arrimo badan oo la xiriira asraartaas. Waxaa si wanaagsan loo xaqiiqsaday in ilmuhu ka abuurmaan isu tagga unugga biyaha ee labka iyo midka ukunta ee dheddigga. Labadaas unug markay keliyaale yihiin, mid waliba wuxuu sitaa tiro dhiman oo kromosoomo ah. Kiiba waxaa la socda 23 xabbadood. Markii ay isu tagaan ayaa kromosoom waliba uu la mataanoobaya midkii uu isku lammaanin lahaa. Waxaa halkaas ka dhismaya tiro 46 kromosoom oo aadamiga u calaamad ah. Islamarkaas iyaga ayaa inoo ilaaliya tilmaamaha aanu kaga duwannahay abuuraleyda kale oo ay garashadu u hilan culus tahay. Natiijo laga helay ogaalladaas baa waxay tahay, in aadamigu uu dhaxal u yeeshay hiddo loo diyaariyay inteeyan ilmuhu soo muuqan.

Aqoonyahankii ugu horeeyay ee arintaas tilmaamay wuxuu ahaa macallinkii aadanaha, suubanihii Maxamad ahaa, (sh.n.d.a). Imaamka la yiraahdo Muslim baa wuxuu inoo soo miinguurshay hadal laga wariyay suubane Maxamad (sh.n.d.a.). Hadalkaas wuxuu suubanuhu sheegay qarnigii toddobaad c.d. Saxaabiga warinaya oo ah Cabdullaahi  binu Mascuud (Eebe ha ka raali ahaadee), ayaa wuxuu yiri, suubanihii wuxuu yiri :

" Midkiinu, waxaa abuurkiisa lagu kulminayaa caloosha hooyadiis afartan maalmood. Markaasuu wuxuu ahaanayaa xinjir intaas in le'eg. Dabadeed wuxuu ahaanayaa cad hilib ah intaas in le'eg. Dabadeed malag ayaa loo soo dirayaa oo la farayaa in uu ku afuufo naftii. Waxaa kaloo la faraa in uu qoro afar (waxyaabood) risiqiisa, ajashiisa, camalkiisa, shaqi iyo siciid midkuu yahay ".

Sida uu cilmiga la helay u xaqiijiyay hadalkan laga soo wariyay run-badanihii warkiisa la rumeyn jirey, ayaa waxaa loo xaqiijiyay in geeridu ay tahay abuur ku rakiban unug kasta oo jirka noolaha ku dhisan, taas oo si xeel-dheer loogu hagaajiyay. Arintaasina waa mid la bilaabanaysa xuubka uu ka sameysmayo muuqaalka dhallaanka, intaanan la gaarin xilliga naf-afuufka. Hadalka suubanaha waxaa ku cad in geerida dhallaanka iyo noloshiisaba la qorayo kaddib markii nafta lagu afuufo, laakiin ay horey u qeexnaayeen. Waa halkaas meesha uu salka ku hayo tafsiirka ereyga abuurka geerida oo aayaddu ay ka horeysiisay ereyga abuurka nolosha.

1971-kii, aqoonyahan u dhashay dalka Ruushka oo la yiraahdo Olenikov ayaa wuxuu sheegay in ay jirto aalad wax cayinta oo fasireysa unugyada ka baxa hannaanka kala googo'a caadiga ah, kuwaas oo markaas sababa abuurka unugyada kaankarada ee sida khariban u tarma. Waxaa xusid mudan in unugyada khariban ay yihiin kuwo howl-gab ku keena xubintooda iyo xubnaha kale ee jirka. Waana kuwa sababa geerida noolaha.

1985-kii, waxaa la helay aaladdii 14 sano horteed uu sheegay Olinkev. Taasi waxay tahay dhacaan (enzyme) ku dhex jira bu'da unugga, kaas oo abuuraya laba dabool oo ku gufeysmaya dacallada walxaha ay la kulmaan. Laba aqoonyahan oo lakala yiraahdo Greider iyo Blacbum ayaa waxay ahaayeen ragga dadaalka ku bixiyay arintaan. Dhacaankaas ay heleen waxay ku magacaabeen (End Cap) ama (Talomore).

1986-kii, ninka la yiraahdo Howard Cooke wuxuu ogaadey dhacaankan wax gufeynaya in uusan ahayn oo keliya mid hor is-taagaya hannaanka kala go'a unugyada, balse uu si ka-soo hor-jeed ah ula shaqeynayo unugga. Markasta oo unuggu uu soo dhallinyaraado, isaguna wuxuu ku sikanayaa in uu ka shqeeyo gabowga unugga.

Aqoonyahannada u kuur-galay arintaan, waxaa kale oo ay ogaadeen, daboolka gufeynaya walxaha bu'da oo taranka ka celinaya, in eeyan isku dherer ahayn, markay la socdaan unugyada jirka dhallinyarada iyo markay la socdaan unugyada jirka waayeelka. Labada enzyme waxaa dheer kuwa hor-taagan unugyada dadka da'da weyn, kuwaas oo markii lays bar-bar dhigo, dhowr jeer ka weyn kuwa weheliya unugyada dhallinyarada. Sidaa darteed baa enzyme-kan waxaa lagu magacaabaa kuwii dheereynayay cimriga (longivity meter).

1989-kii, aqoonyahan la yiraahdo Morin baa wuxuu helay xiriirka tooska ah ee ka dhexeeya gabowga iyo dhacaanka ah Telomeraze Enzyme ee unugyada noolaha. Waxaa kale oo ninkan uu ogaadey in dhacaankaasi uu yahay mid aad u fir-fircoon marka ay abuurmayaan unugyada kaankarada. Garashadaasi waxay door ka cayaartay in lagu guuleysto in la hakiyo deg-degta ay ku kala go'ayeen unugyada kaankarada. Taasina waxay dhacdaa markii la hakiyo fir-fircoonida dhacaankan. Sugnaanta aragtida ay aayadda ina siisay oo ah abuurka geerida in uu yahay mid la dhasha abuurka nolosha, waxaa ilmaamaya howlaha ka socda unugyada nool gudahooda. Waxay mar keliya ka shaqeynayaan noloshii unugga, iyagoo islamarkaa u daadaheynaya dhankii geerida. Cudurrada, gabowga iyo sababaha kale oo loo dhinto intuba waxay kamid yihiin ogaallada ay unugyadu jirka u soo gudbinayaan, kuwaas oo soo xaddidaya taranka unugyada, islamarkaa xaddidaya cimrigii noolaha.

Unuggu markii uu lumiyo dheelli-tirkii uu ku qeybsamayay, wuxuu luminayaa qaar kamid ah brootiinadii ku dhismayay gudihiisa oo dheelli-tirka shaqada wax ka hayay. Markaas waxaa bilaabanaya in unuggii uu aad u cayilo dabadeedna uu dillaaco. Walxihii gudihiisa ku jirey ayaa waxay ku qubanayaan jirkii hareerihiisa ahaa.

Walxahaas qubtay waxay sababayaan in ay kharibaan cimiladii jirka ay gaareen. Unugyadii degaanka ka ag-dhowaa baa markaas waxaa ka hallaabaya hannaankii dheelli-tirka lahaa oo ay ku qaadanayeen walxaha kiimikada ah iyo midkey qashinka isaga saari jireen. Daboolka huwan unugga ayaa hallaabaya. Howshan oo ku dhacda farsamo sareysa oo layaab badan, ayaa culimadu ay ku magacaabeen (PCD - Programmed Cell Death). Magaca Laatiinka ah oo ay leedahayna waa (Apoptosis). Howshaas waa mid ka dhacda gudaha unugga. Waxay jaan-gooyo ku sameysaa calafkii jirka noolaha. Waana iyada midda jirka ku sababta geerida.

Aqoonyahannadu, muuqaalkaas yaabka badan waxay ka dhaxleen in ay ku xeyraamaan. Qaar baa ku fogaaday aragtiyaalka mala-awaalka ah oo waxay tilmaamaan fikrado ay ku malaynayaan umuuraha suuragalka ah oo ay arintanu wadato. Waxay sheegaan in, xataa goortii uu nooluhu dhimanayo iyo siduu u dhimanayo ay ku qoran tahay ogaallada uu jirka nool sito oo ku qoran maaddada dhaxal-curiyaha la yiraahdo iyo dhacaamada ay walxaha bu'da ku howl-galaan.

Waxaa jira qodobo culus oo raad ku leh danqashada howshan. Culimadu waxay qodobadaa ku magacaabeen (ALF - Apoptosis Inducing Factors). Kooda ugu culus waa maaddo brootiin ah oo la sameysmaya, unugga dhallaanka ayaamaha ugu horeeya ee uu abuurmo xuubka hore. Sidaas baa abuurka geeridu ay ku tahay mid wehelisa dhallaanka, goortii uu ku tallaalmo caloosha hooyada. Taasina waa qaanuun Eebaha boqorka ah uu ku xukumay abuuraleyda uu isagu uumey, taas oo uusan cidna kala tashan, una baahnayn in uu kala tashado.

Kun iyo afar boqol oo sano horteed ayuu Eebe inoogu soo dhiibay macallinkii aadanaha, adeegihiisii Maxamad ahaa (sh.n.k.a), aayad si cilmiyeysan inoogu tilmaameysa xukunkan. Majirin qof aadamiga kamid ah oo tilmaami karay in geeridu ay kamid tahay abuuraleyda, taas oo farsamadeeda ay la bilaabanayso abuurka jirka noolaha. Arintaas oo aadamigu uu hadda garawsaday ayaa quraanku uu xilligaas fog tilmaamay. Taasina waa qodob lagu rumeeyo in ereyadan ay yihiin kuwo aanan layska oran, bal ay xambaarsan yihiin ogaallo uu wax ku qaato qofkii qalbi leh. Waa quraanka aanu rumeynay, hadalkii Eebeha aanu rumeynay, uu inoola yimid suubanihii aanu rumeynay.

" Waxaa barakadiisu badatay Eebaha ay gacantiisu ku jirto saldanadda, kaas oo wax walba awooda. (Eeebaha) kii weeye abuurey geerida iyo nolosha, si uu (dadow) idiin jarribo ................. ".

Eebbaa ku mahad leh nicmada nolosha iyo midda islaamka. Eebbaa ku mahad leh nicmada nebi Maxamad uu inooga dhigay macallin ina soo gaarsiiya hadalkiisa. Eebbaa mahad leh kan ina xisaabinaya geerida kaddib, wanaaggana inoogu abaal gudaya wanaag, xumaantana inagu ciqaabaya.

Saadiq Enow