Kitaabka Quraanka ah waa kitaabka ugu qiimaha badan oo dhulka guudkiisa laga akhristo. Tirada uu ku xigsaday in uu yahay qoraalka ugu badan oo la daabaco, wuxuu ku darsaday tayada aqooneed oo uu xambaarsan yahay. Inkasta oo uusan wax walba inoo fasirin, misana wax walba oo ama aragto ah (theory) ama gacan ka-qabad ah (practical), wuxuu ka sheegay aqoon saldhig ah. Waa kitaab hooyo u ah dhamaan wax kasta oo la qoro iyo jaad walba oo ogaallo ah oo laga faaloodo. Sidii uu uga yaabiyay carabtii reer miyiga ahaa ee uu ku soo dhex degay, ayaa wuxuu uga yaabiyay fac walba oo xilli walba iyo meel walba jooga. Taasi waxay aamusinaysaa Eebe inkirayaasha diiday aragtida dib-abuurka iyo xisaabta danbe oo uu kitaabku ka waramayo.

 Qof diidi kara ma jiro in shalay eber la ahaa iyo in maanta la yahay wax jira. Sidoo kale in la dhimanayo baanan la inkiri karin. Laakiin waxaa hadal ka yimaadaa nolosha danbe iyo dib-abuurka. Waxaa jira saddex qodob oo saldhig u ah caqiidada uu Quraanku ina barayo. Waxay yihiin rumeynta Eebe, rumeynta risaaladiisa iyo rumeynta dib-abuurka. Bulshadii reer Qureysh oo Maka ku noolaa, markiiba waa ay ka dideen aragtidan uu la yimid wiilkoodii runlowga ahaa oo ay ka rumeysteen wax walba oo kale. Waayeelkii reerkaasi, waxay xoogga saareen in caqiidadaasi ay beeniyaan oo ay ka dhigaan mid aanan ka hir-gelin bulshada dhexdeeda. Dib-abuurka oo ay hadal badan ka keeneen, baa waxay xujo ka dhigteen, sidee qof baaba'ay oo ciidoobay loo soo celin karaa. Gaalka la yiraahdo Ubaya binu Khalaf, ayaa kamid ahaa raga u ololeeyay beenidda aragtidan iyo ninkeedii (waa suubanihii, shacni iyo nabadgelyo dushiisa ha ahaatee). Isagu, maalin buu wuxuu soo qaaday lafo neef ari ah oo inta ay baaliyoobeen boor noqday. Boorkii buu wuxuu indhaha kaga afuufay suubanihii, markaas buu ku yiri : Ma lafahab baaba'ay buu Eebahaag dib u soo nooleynayaa !?. Suubanihii (shacni iyo nabadgelyo dushiisa ha ahaatee) baa markaas u jawaabay oo yir : Haa, adigana waa uu ku soo noolaynayaa, waana uu ku cadaabayaa. Waxaa halkaas ku soo degay aayado Quraan ah oo Eebe uu ku xoojinayo risaaladiisa iyo nebiga uu doortay. Aayadaha 77-79, suuradda Yaasiin oo ka jawaabaya hadalkii gaalka, waxay sheegeen ereyo macnahoodu yihiin sida :

 "War dadki sow ma arkaan, in aanu ka buurnay dhibac, markaas waaba isagoo dood cad (la soo taagan). Wuxuu inoo soo qaatay maah-maah, isaga oo ilowsan abuurkiisii, wuxuu yiri : yaa soo noolaynaya lafo baaliyoobay. Waxaad ku tiraahdaa, waxaa soo nooleynaya kii markoodii horeba uumay, isagu waa mid abuur walba u ogaal badan " 

Eebe-inkirayaashu waa dad dood gaaban oo aanan dhacdooyinka raad-raacin. Arigti hoose iyo weel maran bay la meereysanayaan. Sida khamriga iyo doroogada loo qabto ayaa maskaxdooda waxaa cudur ku noqday oo ay qabatay aragti jahli ku dhisan. Iyagu waxeeyan ka fekerin, Eebaha markii horeba uumay in uu yahay awood-badane aqoon-badane itaal-badane xikmad-badane aanan wax ka qarsoon jirin. Goortuu doono soo celinaya, qaabkuu doono u uumaya, siduu doono u abaal marinaya. Aayadda 4-aad, suuradda Qaaf ayaa kamid ah aayadaha sida kooban ula hadlaya kuwaas maanka yar, iyada oo islamarkaa inoo bidhaaminaysa xaqiiq cilmi ah oo qarniyo badan dabadeed wax laga ogaaday. Aayaddu waxay leedahay ereyo macnahoodu yihiin sedan :

 " Xaqiiqadii waanu og-nahay waxa dhulku cunayo oo jirkooda kamid ah, aktayadana waxaa ahaaday kitaab ilaashan (oo wax walba lagu dhowray) "

 Aayaddu waxay xambaarsan tahay aqoon inoo tilmaamaysa in qofka dhinta, jirkiisu uu dib ugu laabanayo walxihii markiisii hore laga unkay ee ahaa ciid iyo biyo. Waxaa kale oo ereyada aayadda ku dahsoon in ay jiraan walax aanan baaba'ayn oo ka haraya jirka. Aayaddu markay leedahay (waxa dhulku cunayo oo jirkooda kamid ah), waxaa laga fahmayaa in ay jiraan wax uusan dhulku cuneyn oo jirkeena kamid ah. Haraagaasi aanan baaba'aynin, waxaa inooga waramay macallinkii aadamiga, suubanihii Maxamad ahaa (shacni iyo nabadgelyo dushiisa ha ahaatee). Isaga oo aadamiga ka waraabinaya galalkiisii xareedda ahaa ayuu suubanihii (sh.n.d.a.) wuxuu yiri :

 " Qof walba oo ina Aadan ah waxaa cunaya ciidda, marka laga reebo daba-gibinta. Iyada ayaa laga uumay, iyada ayaana laga rakibayaa "

 Daba-gibin (coccyx), waa laf yar oo ka mid ah lafaha taxan ee laf-dhabarta ay ka koobam tahay. Iyadu waxay ku taal meesha ugu hooseysa laf-dhabarta. Waa laf yar oo dhowr gabal ah (3-5), laakiin is-haysata. 

 Qarniyadii danbe, dadaal dheeraad ah oo aadamigu la yimid ayaa lagu ogaaday asraar ku dahsoon lafta daba-gibinta. Natiijadii la helay, waxay noqotay mid muujisay aragtidii ay aayaddu la timid, xadiiskana laynoogu tilmaamay. Aqoonyahankii ugu horeeyay oo daba-gibinta u kuur-gala, wuxuu ahaa nin u dhashay dalka Jarmalka. Waxaa la oran jirey Hans Spemann. Bilowgii sanadihii 30-aadkii, qarnigii tegay, isaga iyo koox la shaqeeneysay, waxay raad-raac ku sameeyeen daba-gibin uu leeyahay xayawaan beri-biyood ah. Iyagu, ukun dheddig ee xayawaankaasi leeyahay ayay ku tallaaleen unug lab ka yimid. Natiijadii bacriminta waxaa ka abuurmay unugtii laga dhalanayay ee dheehnayd. Markay tarantay, waxaa bilowgiiba u muuqday labada dabaq ee ah dabaqadda kore (epiplast) iyo dabaqadda hoose (hypoplast). Marka hore, labada dabaqadood waa isku muuqaal. Kala duwannshahooda wuxuu bilaabanayaa markii ay soo if-baxdo dun yar oo ka soo muuqanaysa dusha dabaqadda sare. Duntaas wuxuu ku magacaabay (The primary or Primitive Streak).

 Goor danbe, duntaasi waxaa ka sameysmay guntan ay ku magacaabeen (The primary or Primitive Knot). Aqoonyahannadaasi waxay heleen in dunta bilowga ah ee ka unkamaysa dabaqadda sare, in ay tahay meesha habeenaysa tallaalka xubnaha uu jirka dhallaanka yeelan doono dhamaantood. Kooxdu waxay heshay in guntigaas yar uu yahay meesha habeeneysa abuurka xubnaha dhallaanka. Tiro kamid ah unugyada dabaqa sare ayaa iyaguna bilaabaya in ay ku soo sikadaan guntiga dunta. Iyagu waxay ku maashoonayaan guntigii, markaas waxaa sameysmaya muuqaalka xubintii ay noqon lahaayeen. Dabadeed waxay aadayaan meel u go'an, halkaas oo xubintii ay ku dhamaysanayso koritaankeeda.

Waxa ugu horeeya oo guntiga ka abuurmaya waxaa weeye unugyada dareenka, kaas oo dhisaya xididdadii dareen-sidayaasha dhallaanka. Taasina waxay dhamaanaysaa markii ay tiro unugyo ah oo ka yimid dabaqaddii sare ay soo dhex maraan guntigii. Aqoonyahanka Hans Spemann iyo koox la shaqeyneesay, waxay la fajaceen in xubnaha abuurmaya ay dhamaantood yihiin kuwo ka soo unkamaya unugyo u gudbay gudaha guntiga oo inta dib uga soo baxa, si madax bannaan dibadda ugu tarmaya. Sidaa darteed, dunta iyo guntigeeda waxay ku magacaabeen habeeyaha hore The Primary Organizer.  

Si looga daba tago asraarta ku dheehan habeeyahan, sanadkii 1931-kii, Spemann iyo raggiisii waxay u kuur-galeen duntii iyo guntigeedii. Ukun bacriman oo uu leeyahay xayawaan beri-biyood ah ayay ka gooyeen guntigii. Waxay ku rakibeen ukun uu leeyahay xayawaan kale. Natiijadii waxay noqotay in ay si caadi ah u shaqeeyaan oo xubnihii cusbaa ay unkamaan. Sanadkii 1932-kii, kooxdii mar kale ayay guntigii ka soo jareen ukun bacriman. Dabadeed biyo aad u kulul ayay ku karkariyeen si ay u gabaan. Waxay la kulmeen arin ka fajicisay. Waxay ahayd, in wax is-beddel ah uusan ku dhicin. Arintaasi waxay ogaadeen markii guntigii gubtay ay ku tallaaleen unug kale oo ay natiijadii noqotay in uu howshiisii caadi u wato oo uu dhiso xubnihii dhallaanka cusub.

 Sanadkii 1935-kii, Hans Spemann, howshaas uu ka ogaaday habeeyahay hore (The Primary Organizer), wuxuu ku helay biladda abaal-marinta ee heer cari-edeg, taas oo loo yaqaan Nobel Prize. Waxaa kale oo abaalkaas uu ku helay ogaalka uu xusay in guntigaasi oo ah midka soo saara xubnaha noolaha dhallaanka, in uusan ahayn mid baaba'aya, bal uu yahay mid weligiis jiraya. Ninkaasi aqoonyahanka ah, ogaalka uu inoo sheegay oo uu ku helay qaddarinta caalamiga ah, suubanihii Maxamad ahaa (sh.n.d.a.) ayaa iyada oo tifaf-tiran inoo wariyay 13 qarni horteed. Adeegihii Eebe, suubane Maxamad binu Cabdullaahi, maahayn nin ogaallada uu sheegayay ku doonayay Nobel Prise, bal waxaa laga reebay in uu dadka abaal kaga helo gudbinta risaaladan. Qarniyo badan horteed, intuusan Hans Spemann, soo bandhigin natiijadii howsha uu qabtay, bal aani isla ila eegno ooraah kale oo laga wariyay nebigeenii. Mar kale suubanihii (sh.n.d.a.) wuxuu yiri :

 " Qofka waxaa gudihiisa ku jira laf eeyan ciiddu cuneynin weligeed. Iyada ayaa laga rakibayaa maalinta joogsiga ". Waxay yiraahdeen, laftee weeye adeegihii Eebow ?. Wuxuu yiri " Daba-gibinta ". Xadiiskan iyo kii ka horeeyay, waxaa warinaya saxaabiga la yiraahdo Abuu Hureyra. Imaam Muslim ayaa isna kitaabkiisa ku sax yeelay.  

Sanadkii 2003-dii, iyada oo laga joogo muddo ka badan 70 sanadood, ogaalkii uu soo bandhigay Spemann dabadeed, Dr. Cismaan Jeylaani oo ah aqoonyahan u dhashay dalka Yaman ayaa tijaabo cusub ku sameeyay daba-gibinta. Isagu wuxuu soo ururiyay lafo daba-gibin ah oo ay leeyihiin shan neef oo ari ah. Lafihii ayuu wuxuu ku gubay bastoolad uu afkeeda ka baxayo gaas dab ah oo aad u kulul, kaas oo  lamid ah dabka alxanka. Muddo 10 daqiiqadood ah oo aanan hakad lahayn ayuu lafihii, mid waliba gaarkeed u gubay, illaa ay gebi ahaan dhuxuloobeen. Dabadeed waxaa lafihii qaaday aqoonyahanno ka tirsan jaamacadda Sanca oo ku takhasusay dunta xubnaha lafaha (skelet tissue). Kadib markii ay u kuur-galeen lafihii gubtay, waxay sheegeen in duntii lafahan eeyan wax is-beddel ah ku dhicin.  

Markii aanu eegno xiriirka ka dhexeeya abuurka hore ee aadamiga iyo daba-gibinta, waxaanu heleynaa in abuurka uu ka bilaabanayo kulanka labada unug ee labka iyo dheddigga. Waxaa halkaas ka abuurmaya ukun bacriman Fertilized Ovarum. Dabadeed waxaa ku bilaabanaya in unuggii ukuntu uu si laba-jibbaaran u tarmo oo uu noqdo unugyo lagu magacaabo Blastomers. Afar maalmood dabadeed, unugyadii waxay noqonayaan wax kuusan oo la yiraahdo Morula, taas oo u muuqaal eg kubbad. Dhererka labadeeda dhibic ee iska soo hor-jeeda waa 1/4 mm. Muddo toddobaad ah ayay howshaas soconaysaa. Habeenka toddobaad, iyada oo adeegsanaysa qaar kamid ah unugyadii sameysmay, kubaddii waxay ku libdheysaa gidaarka ilma-galeenka hooyada. Waxay markaas la xiriiraysaa unugyo halkaas ku sugayay. Wada-jir waxay sameynayaan tallaal xiriirsha abuurkii cusbaa iyo hoygii uu martida ku ahaa. Waxaa markaas u bilaabanaya in uu helo xididdo yar-yar oo uu dhiigga hooyada ka qaato. Dabadeed gidaarkii wuu ka soo baxayaa oo wuxuu isu beddelayaa cad yar oo hilib ah oo ka lusha gidaarka ilma-galeenka. Waxaa ku hareereysan xinjir dhiig ah. Quraanka ayaa marxaladdaas wuxuu ku magacaabay Calaqa. Majiro erey-aqooneed kaga haboon magacaas uu Quraanku u bixiyay cadka xilligaas abuurmay. 

Habeenka 15-aad ee taariikhda abuurkan, dabaqaddii sare dushaeeda waxaa ka soo muuqanaya unugyo isku soo ururaya oo dhisaya khad dheer. Waxay ka cayilayaan madaxa. Halkaas waa meesha lagu magacaabo guntanka bilowga ah ama guntanka hore. Islamrkaa guntanka dushiisa waxaa ka muuqanaya god yar oo si tartiib ah u weynaanaya. Waxaa la yiraahdaa Primitive Pit.  Habeenka 16-aad, waxaa bilaabanaya, dabaqii sare in uu labo dabaq noqdo. Mid gudaha ah iyo mid dibadda ah.

 Qiyaastii habeenka 21-aad ee tallaalka, bartamaha dabaqadda dhexe waa ay cayileysaa. Unugyo badan ayaa ka abuurmaya. Meeshaas oo lagu magacaabo Somatis, ayaa dhankeeda kore oo madaxa ku beegan, waxaa ka muuqanaya abuur xubno lamaanayaal ah. Marxaladdaas waa xilliga uu Quraanku ku magacaabay (Mudqa). Dhererka abuurkan ma dhaafsiisna 2.5 mm. Dabadeed, bartamihii ay unugyadu ku badanayeen labadeeda dhinac waxaa ka bilaabanaya abuurkii xubnaha lamaanan ee dhallaanka, illaa tirada xubnaha lamaanayaasha ah ay gaaraan 45. Markaas muuqaalka dhallaanka wuxuu noqonayaa mid lagu matalo cad yar oo hilib la calaliyay ah.

 Muddada u dhexeysa toddobaadka 5-aad iyo 8-aad ee cimriga dhallaanka, waxaa soo if-baxaya abuurka lafaha. Dabadeed hilib iyo harag ayaa dusha kaga daboolmaya. Markaas, korkii dhallaanka wuxuu noqonayaa laba gobol oo kala muuqaal duwan. Waxay yihiin sidan :

 1)     Gabalka hore oo lagu magacaabo Sclerotome, waxaa halkaas ka farcamaya lafta jeegada, dhabarka iyo addimada. Lafaha wejiga, labada daan iyo dhegta dhexe, waxay ka farcamayaan meel la yiraahdo laabka hunguriga.

2)     Gabalka danbe oo lagu magacaabo Dermomyotome, wuxuu noqonayaa laba qeybood oo ay ka kala farcamaan hilibkii iyo haraggii.  

Howlaha la xiriira dhamaystirka abuurka dhallaanka, sawir u-yeelidda iyo isu dheelli-tirka xubnihiisa, waa kuwo soconaya illaa ilmuhu ay dhashaan. Taas oo dibadda qudheeda aanan ahayn mid ku hakanaysa, bal waa ay soconaysaa illaa uu qofku dhinto.  

Toddobaadka lixaad wixii ka danbeeya, wixii abuurmay dushooda waxaa ka soo baxaya kurtumo aad u yar-yar oo matalaya addimadii iyo xubnihii dibadda ka muuqanayay. Waxaa halkaas ku urursan unugyo ka soo socdaalay dabaqaddii dhexe. Dhamaantood waxaa dusha kaga daboolan dabaqaddii sare ee noqonaysay haraggii dhallaanka. Waxaa kale oo unkamaya qolalkii wadnaha iyo xididdada la xiriira, xididdadii dareen-sidayaasha oo dhan, waddadii dheef-shiidka, waddada kaadi-mareenta iyo dhalmada iyo waddooyinkii kale ee hannaanka jirka socodsiinayay. Howshaasi waxay ku dhacaysaa si maraaxil is daba-joog ah oo aad loo habeeyay.  

Howlaha dheelli-tirka abuurka xubnaha, waxaa ka horeeyay uunka saldhig aad u xakamaysan oo asaas u ah socodsiintooda. Howlahaas lagu abuurayo xubnaha dhallaanka, xilliga ay ugu xasaasiyad badan yihiin, oo noloshiisa ciriiri gelin kara waa xilliga u dhexeeya labada toddobaad ee 4-aad iyo 8-aad.

 Xilliyadaas hore waxaa soo if-baxaya sawirkii lafaha wejiga, meeshii qoorta iyo dhabarka ay ku dhici lahaayeen, godadkii indhaha, dhegaha iyo afka. Sidoo kale sankii ayaa muuqanaya. Dabadeed kurtumada labada aadimood oo kore baa soo horeynaya, kaddib labada danbe ayaa ku xigaya. Waxaa dheeraanaya xarigga sirta ah oo dhallaanka uu kala xiriiro jirka hooyada. Dabayaaqada toddobaadka siddeedaad, xubin waliba waxaa u unkamay abuurkii ay ka tallaalmi lahayd. Wax walbana waxay fariisteen halkii loogu tala-galay. Markaas baa abuurkii cusbaa waxaa u bilaabanaya in lagu magacaabo dhallaan (Embryo), hooyadiina lagu magacaabo xaamilo (Fetus). Labadaas magac waxay calan u yihiin howsha qallafsan oo ku dhamaanaysa dhalmo ilmo cusub oo xubnihiisu u dhan yihiin, kaas oo dunida ku soo kordha.  

Haddaanu dib ugu laabano, doorka daba-gibinta ay ka qaadato abuurka dhallaanka aadamiga, waxay ka sii qallafsan tahay ogaalladii Hans Spemann iyo kooxdiisii lagu heley ay ka dhaxleen tijaabooyinkii ay ku sameeyeen xayawaanka. Daba-gibinta aadamiga, waxay ka curanaysaa unugyada dabaqa dhexe, kuwaas oo marka horeba si la-yaab leh oo deg-deg badan u tarmaya. Islamarkaa yeelanaya jaadad iyo takhasusaad kala duwan. Taas waxaan ula jeednaa, unugyadii baa waxay dhalayaan unugyo aanan la jaad ahayn oo ka abuur iyo farsamo duwan. Markaasay geedi-socod gelayaan, ay ku kala xigsanayaa gobollo (meelo) ay ku talaalmayaan. Gobolladaas ay kala degeen baa waxay ku abuurayaan tallaal xubno kala duwan, kala muuqaal ah, kala howl ah, qaarkood ay lamaanan yihiin, qaarkoodna ay keli yihiin. Xubnaha qaar baa xididdo u abuurmayaan, kuwaas oo xubin walba gaarsiinaya xariggii uu kala xiriiri lahaa. Waa wadnaha iyo hannaanka dhiig-wareega (cadio vascular system) iyo xarunta hannaanka dareenka (central narv system).  

Toddobaadka afaraad, waxaa hakad ku imanayaa xowli-orodkii ay unugyadu ku tarmayeen iyo hayaankii ay ku meel eeganayeen. Duntii  bilowga (The primary or Primitive Streak) oo iyadu ahayd midda saldhigga u ahayd howlahan, waxaa ku bilaabanaya in unugyadeedii ay dib u gurtaan oo ay tiro yaraadaan. Waxaay ku dhowaanaysaa in ay baaba'do oo ishu qaban weyso. Waxay ku urureysaa meesha u danbeysa ee laf-dhabarka (The Sacro-coccygeal Region of the Embryon).  

Aqoonyahannada u kuur-gala garashada dhallaan-baradka Embryologist, waxay maanta si wanaagsan u ogaadeen, in daba-gibintu ay tahay xubin xagga Eebe looga hibeeyay awood iyo tamar aanan caadi ahayn. Waxay u kaashataa abuurka dhamaan unugyada ay howlahoodu kala duwan tahay oo jirkeenu ka kooban yahay. Sidaa darteed baa duntan waxaa lagu magacaabaa (Pleuro-potent Primitive Streak Cells). Waxaa halkaas ka cad awoodda uu Eebe siiyay xubintaa daba-gibinta ah oo ay ku yeelatay, Eebe idankiis, maamuuska tallaalka abuurka hore.  

Bandhiggan kooban, waxaanu ku fahamnay in daba-gibintu ay tahay xubin aanan weligeed baaba'aynin oo ka haraysa jirka qofka meydka ah. Ciidda ayay baaqi ku ahaan, si kasta oo ay lafuhu u dhamaadaan oo ay asalkoodii (biyo iyo ciid) ku laabtaan. Iyada ayaana goor danbe laga abuurmayaa sida uu Eebaha ceeb-li'ida badan u tilmaamay :

" Xaqiiqadii waanu og-nahay waxa dhulku cunayo oo jirkooda kamid ah, aktayadana waxaa ahaaday kitaab ilaashan (oo wax walba lagu dhowray) " 

Waa daba-gibintaas oo mar kale la howl-geliyo. Wixii ku kordhay oo biyo iyo canaasir ciidda ku jira ahaa, sidii bay u diyaarsan yihiin oo qeyb waliba meeshii ay aadday waa la og yahay. Sidaas baa nuxurka jirka aadamigu ay u tahay lafta daba-gibinta. Iyada oo aadamiga uu mooganaan kaga sugan yahay ayuu suubanuhu inoo muujiyay arintaas. Taasina waa ogaal uusan qof caadi sh heli karin, xilli garasho xumidu ay caalamka dabooshay. Waxaanu markhaati ka nahay in suubanow Maxamad (sh.n.d.a.) uu Nebi ahaa, xagga Eebe looga waramayay. Waxaanu markhaati ka nahay in diinta uu la yimid ay tahay mid dhab ah oo hebeenkeedu u ifayo sida maalinteeda. Waxaan markhaati ka nahay wuxuu ku waramay oo dhan in ay yihiin ogaallo sare oo nolosha aadamiga ku kordhinaya wanaag iyo baraare.

 Tayteen Allaa taajiroon tuna illoobeyne

Towfiiqda nimuu siiyaybaa tegi sariirtiiye

Towxiidka iyo towbaddaa lagu tacjiilaaye

Tacabka u badsada Aakhiraa loo tukubayaaye (Xaaji Cali Cabdiraxmaan).