Adeer
! dagaalkan oo la magac baxay Shimbira-kore
wuxuu dhacay sanadkii 1529-kii, wuxuuna ahaa kii ugu muhiimsanaa
oo ay soomaalidu ku gaareen guulihii is-daba joogay oo ay Aksum
ku qabsadeen. Markaas oo boqorkii Abasiiniyiinta uu baxsaday,
illaa laga dilayna wuxuu hadba ku dhuumanayay dhulka buuralayda
ah ee galbeedka Itoobiya. Markuu dhintay dabadeed, waxaa taladii
Xabashida la wareegay wiilkii boqorka oo la oran jiray Gladiolus.
Adeerow intaanan Boqorka la dilin wuxuu dhambaallo calaacal
ah u dirsaday baadarigii xilligaas ugu weynaa masiixiyiinta
iyo boqorkiii Bortuqiiska King Jhon
III. Adeerow Bortuqiiska oo xilligaas ahaa dowladda
dunida ugu xooga weyn ayaa boqorkoodii wuxuu markiiba ka soo
jawaabay dhambaalkii uu ka helay boqorkii Xabashida. Boqorku
wuxuu farriin degdeg ah u soo diray wiil uu dhalay oo wakiil
uga ahaa mustacmarad uu xilligaa! ! s Bortuqiisku ku lahaa dalka
Hindiya. Wiilkaas waxaa la oran jiray De
Gama. Boqrku wuxuu wakiilka soo faray in uu si degdeg
ah ciidan ugu diro dagaalka ka socda geeska Afrika, kuna dadaalo
in uu ka badbaadiyo dagaalka iyo dabka ay muslimiintu ku wadaan
dadka masiixiga ah ee halkaas ku nool, dalkoodana uga xoreeyo
ciidamada shisheeyaha ah ee ka qabsaday. Xilligaas dagaalku
wuxuu socdey 12 sanadood.
Adeer
! wakiilkii Hindiya fadhiyay markiiba waa uu ka soo jawaabay
farriintii aabihiis. Wuxuu diyaariyay ciidan tiradoodu dhanyahay
450 nin oo hub casri ah sita. Wakiilku wuxuu ciidanka masuul
uga dhigey nin la yiraahdo Christopher
de Gama. Waxaa dhalay bad-mareenkii caanka ahaa
Vasco de Gama. Ciidankaasi
oo badda ku soo safray iyaga iyo hubkii ay siteenba, waxay
ka soo degeen magaalada dekadda ah ee la yiraahdo Masawac
dabayaaqadii sanadkii 1541-kii, iyada oo uu weheliyo nin la
yiraahdo Sebla Wangel oo
ka tirsanaa caa´iladda reer boqor ee Xabashida.
Ciidamadii
Burtuqiisku dhabarka ayay soomaalidii kaga yimaadeen. Hubka
ay siteen wuxuu ahaa mid eeyan soomaalidu u babac dhigi karin.
Kaddib markii ay labadii ciidan isku heleen agagaarka balliga
Taana ayaa soomaalidii khasaaro badan la gaarsiiyay, laguna
khasbay in ay dib uga laabtaan degaamadii ay Xabashida ka
qabsadeen. Dagaalkaasi wuxuu dhacay bishii abriil sanadkii
1542-kii. Afar bilood dabadeed, soomaalidii waa ay soo rogaal
celiyeen, halkaasna waxaa lagu jebiyay ciidamadii Bortuqiiska.
Hoggaamiyahoodii ahaa Christopher
de Gama nolol ayaa lagu qabtay, dabadeedna waa
la dilay.
Adeer
! Imaam Axmad Gurey wuxuu ku shahiiday dagaal dhacay markay
taariikhdu aheyd 25/ 2- 1544-kii, halkaasna dhaawac ayaa ka
soo gaaray kacdoonkii uu hormoodka ka ahaa. Imaamka dabadiis
waxaa halgankii sii waday wiil uu abti u yahay oo la yiraahdo
Imaam Nuur bin Mujaahid. Kaddib markii ay soomaalidii soo
tabar yareeyeen ayaa Imaam Nuur wuxuu ciidamadiisii ku ururiyey
difaaca magaalada Harar. Dagaal ay xabashidu soo qaadeen 23/
3- 1567-kii ayaa Imaam Nuur wuxuu ku diley boqorkii xabashida
ee la oran jirey Gladiolus.
Imaam Nuur wuxuu dhintey sanadkii 1567-kii, wuxuuna ku aasan
yahay magaalada Harar, illaa iyo haatanna qabrigiisu waa macruuf.
Halkaasna waxaa ku af jarmay taariikhdii dowladdii Awdal.
Adeer
! qarigii 17-aad, waxaa degaankeena ka jiray labo bulshadood
oo ku guulaystay in ay habeeyaan hanaanka siyaasadda urursan
centralized states, kuwaas oo xilligaas midna ay
hanaqaad ahayd midna ay curatay. Saldanada Ajuuraan oo degaankeedu
ahaa bartamaha iyo koonfurta Soomaaliya ayaa waxaa loo yiqiin
boqortooyadii Cagaarayd. Taasina waxay ka dambaysay markii
ay hor u marisay nadaamka beero falashada. Beerihii, ay reerka
Ajuuraan, ka beerteen daamanka webiga Shabeelle ka sokow,
waxay hor u mariyeen farsamada ceelasha lagu qoto. Taasina
raadkeeda wuxuu ka muuqdaa ceelashii ay ka qodeen dhulka oomanaha
ah, kuwaas oo qaar kamid ah illaa iyo hadda laga cabo. Adeerow
waxaa la rumeysan yahay in markii ugu dambaysay Tuulada Buur-Cukur
(Qalaafe iyo Feer-feer dhexdooda) ay ahayd xarunta saldanaddaasi.
Waxba lagama hayo raadkoodii, laakiin sheekooyinka laga soo
gaaray da´wayntii soomaaliyeed waxay xuseen in saldanadaasi
lagu burburiyay colaad baax! ! ad wayn oo ay beelaha Hawiye
ku soo qaadeen. Waxaa jira oraah oranaysa
"
Sagaalka Ajuuraan, sagaalka Samaale
ayaa kiciyay "
Farsamadii
reerka waxaa inoo tilmaamaya sheeko laga wariyay oday Ajuuraan
muddo 70 sano laga joogo. Odaygaas oo da´diisu ay 100
sano kor u dhaaftay waxaa lagu waraystay degmada Kismaayo,
wuxuuna yiri :
"
Ajuuraan wuxuu lahaa digsiyo maar ah oo geela afar jirka ah
marka la gowraco oo la harag-siibo inta cagaha kor loo jeedsho
dhabarka loo gelin jiray dabadeedna halkaas ciidamada loogu
karin jiray raashinka ee weli mala helay ? ".
Waxaa
loogu jawaabay maya.
"
Ajuuraan wuxuu lahaa ceel ku yiil degaanka Ceel-Buur oo geela
ka caba uu saddex jir ku ilmo qaadi jiray ee weli mala helay
? ".
Waxaa
loogu jawaabay maya.
" Ajuuraan wuxuu yiqiin geed ay dhacaankiisa u adeegsan
jireen sunta fallaaraha afka laga mariyo. Shimbiruhuna markii
ay dushiisa marayaan waa ay soo daadan jireen ee weli mala
helay ? ".
Waxaa
loogu jawaabay maya. Markaas buu yiri :
"
Ajuuraan iyo farsamadiisii waa ay is-raaceen ".
Adeerow
waxaa jiray rag dal-mareeno ahaa oo bartamihii qarnigii 16-aad
soo gaaray dhulkii uu Ajuuraanku ka talinayay. Dalmareenadaas
waxaa kamid ah Don Santos
oo u dhashay dalka Bortuqiiska. Ninkaasi wuxuu reebay qoraal
uu kaga waramayo qaabkii ay u noolaayeen dadkeenii halkaas
ku dhaqnaa. Waxyaabaha uu xusay waxaa kamid ah wiilal da´doodu
tahay 7 iyo 8 jir, kuwaas oo madaxa ku sitay duubab lagu xabkeeyay.
Sida dhaqanku ahaa, wiilashaasi duubka laga furi maayo illaa
ay inta dagaal ka qayb galaan ay nin cadow ah dilaan. Weliba
shardi ayaa la jira oo waa in ninka la dilay madaxiisii la
hor keeno odayga reerka. Halkaas buu darajo kaga helayaa beesha,
loona saamaxayaa in uu guursado. Adeer ogow oo sheekooyin
noocaas ah waxaa laga helaa dhaqanka reeraha Masayda iyo qaar
kamid ah Oromada, kuwaas oo labaduba kamid ah bah-waynta ku
hadla afka Kuushiitiga.
Saldanadii
beelaha Harti ayaa iyana kobocday wakhti lagu qiyaasayo bartamihii
qarnigii 16-aad. Taasina waxay ka dambaysay markii uu Boqor
Maxamuud Yuusuf Maxamuudkii 1-aad
ku guulaystay in uu nadaam urursan u sameeyo beelaha Hartiga
ah ee degaankoodu yahay xeebaha waqooyi-bari ee Soomaaliya.
Boqor Maxamuud wuxuu hor u mariyay dhismo ciidan iyo nadaam
ganacsi oo dibadda la xiriira. Waxaa la qiyaasayaa in burburkii
ku yimid saldanadii Awdal uu iridaha u furay nadaamkan cusub
ee ka abuurmay gobolka waqooyi-bari ee Soomaaliya. Degmada
Xaafuun oo xilligaas uu camiray dhaqdhaqaaqii ganacsiga caalamiga
ahaa, ahaydna degmada ugu wayneed degaanka ayaa la rumaysan
yahay in ay magaalo madax u ahayd maamulkii saldanadda. Inkasta
oo ay madaxa la soo kacday, misana saldanadaasi dagaal sokeeye
oo xooggan ayaa u diiday in ay hanaqaad noqoto. Taasina waxay
ka dambaysay markii uu boqorkii dhintay ayaa wiilashiisii
waxay u kala safteen baho iyaga oo isku af-garan wa! ! ayay
ninkii ay caleema saari lahaayeen. Dabadeed dagaalo baahay
oo ay beelihii kala saftaan ayaa muddo 30 sano ah ka socday
degaanka. Ragga dagaaladaas lagu dilay waxaa kamid ah saddex
wiil oo uu boqorku dhalay. Waxaa magacooda la yiraahdaa Cumar
Maxamuud, Maxamad Maxamuud iyo Warfaa Maxamuud.
Adeerow
ogow oo tan iyo sanadkii 1507-dii, markaas oo uu Vasco
de Gama ka soo laabtay raaska lagu magacaabo
Cape of Good Hope ee koonfur Afrika, badaha Soomaaliya
waxay noqdeen waddo muhiim ah oo doonyaha reer Yurub ay u
maraan dalka Hindiya iyo bariga fog. Burtuqiiska oo ahaa reerkii
ugu horeeyay oo waddadaas mara ayaa waxay xoog ku degeen koonfur-bari
dalka Hindiya, gaar ahaan degmada Goa.
Xoogaggii reer Yurub ayaa mid waliba goonidiis ugu dadaalay
in uu qayb ka helo dhulka Hindida. Qolo waliba waxay gacan-saar
la yeesheen maamulladii kala duwanaa oo ay la haayeen qowmiyadaha
reer Hindiya. Waxaa xusid mudan in xilligaas ay Hindiya ka
jireen dagaalo sokeeye oo xooggan. Dagaaladaas oo u qaab eg
kuwa dalkeena ka taagan ayaa waxay ahaayeen kuwo xukun lagu
raadinayay. Taasi waxay sababtay in hadba ay kooxo is-xulufaystaan
si ay gacanta sare u yeeshaan. Ciidamadii reer Yurub ay! !
aa waxay dhex boodeen xoogaggii is-xulufaysanayay ee Hindiga
ahaa. Aritaasina waxay fursad siisay xoogaggii reer Yurub
oo si sahlan u dhex qaaday Hindiya iyo dadkeedii. Xilligaas
ahmiyadda ay xeebaha soomaaliyeed lahaayeen waxay garab socotay
hadba sida ay u soo kordhayeen dhaqdhaqaaqa doonyaha ka imanayay
Yurub kuna sii qulqulayay Hindiya.
Adeer
! sanadkii 1741-kii, nin la yiraahdo Axmad
bin Siciid oo dhalashadiisu tahay Yaman ayaa maamulkii
Cismaaniyiinta ka eryay degaanka koonfur-bari ee khaliijka
(Cumaan). Axmad wuxuu
halkaas ka dhisay maamul saldanadeed oo uu isagu oday ka yahay.
Waana maamulkaas midka ay ku abtirsadaan salaadiintii isaga
dambeeyay talada dalka Cumaan. Saldanadaasi waxay xiriir ganacsi
oo xoog badan la lahayd jasiiradda Sensibaar iyo degmooyinka
ku yaal xeebaha bariga Afrika. Dadka reer Cumaan goor hore
ayay ku guulaysteen farsamada adeegsiga gaadiidka badaha.
Adeerow xus in socdaalkii Vasco de
Gama qofka hagayay uu ahaa bad-mareen Cumani ah
oo la oran jiray Axmad bin Majiid.
Saldanadii waa ay hanaqaaday, waxayna ku caan baxday hanti,
xasillooni siyaasadeed iyo ciidan xoog badan oo badaha ku
duula. Waxaa u magaalo-madax ahayd degmada Masqad ee dalka
Cumaan.
Dabayaaqadii
qarnigii 18-aad, khalkhal ku yimid saldanadii Cumaan ayaa
adeerow raad ku yeeshay xasilloonidii degaanka xeebaha koonfureed
ee Soomaaliya iyo kuwa la deriska ah. Sanadkii 1784-kii, nin
la dhashay suldaan Busaydi
(suldaankii Cumaan) ayaa wuxuu isku dayay in uu dagaal ku
qaado xeebaha bariga Afrika, si uu halkaas uga abuuro imaarad
uu isagu oday ka yahay, kana madax-bannaan saldanada walaalkiis.
Wuxuu qabsaday jasiiradda Sensibaar iyo degmada la yiraahdo
Kilwa ee ku taal xeebta koonfureed ee Tansaaniya. Degaankaasi
wuxuu ahaa meel ahmiyad gaar ah u leh taliska saldanadda.
Suldaan Busaydi oo arintii
ka xumaaday ayaa ciidan ku bixiyay degmooyinkii uu walaalkiis
qabsaday, wuxuuna ku guulaystay in uu ka dhigo kuwo madax
bannaan.
