GOORTII DHULKAYAGII LA QEYBSADAY!

Casharkii XII-aad

Xilligii iswaydaarkii labada qarni ee 18-aad iyo 19-aad, ilaa iyo bartamihii qarnigii 19-aad, dhaqdhaqaaqii ganacsi iyo kii ciidameed oo ay dowladaha shisheeye ka wadeen xeebaha badaha iyo xuduudda dhulka engegan ee Soomaaliya, ma noqon mid gayaysiiya in ay ina gumeeyaan. Inkasta oo ujeeddada dhaqdhaqaaqu uu ahaa damac gumaysi-doon, misana waxaa hor taagnaa jahliga ay kaga sugnaayeen nolosha gudaha ah ee Soomaalidii xoolo-dhaqatada ahayd.

Ma jiraan qoraalo cayilan oo si faahfaahsan inoogu sawira noloshii siyaasadeed oo ay lahaayeen dadkayagii Soomaaliyeed ee xilligaas noolaa. Waxaase jira sheekooyin dhaxal-gal ah oo ay wariyeen da´waynta Soomaaliyeed, kuwaas oo buuxinaya qoraalada wax ka tilmaamaya xaaladihii ay dadkayagu ku sugnaayeen wakhtigaas.

Xilligaas, dalka Soomaaliya gudihiisa, waxaa ka hana-qaaday maamul beeleedyo ay reer miyigayagii la kufaa-kacayeen si ay ugu gaaraan mudasho dowlad-goboleed ama mid qaran. Waxaa maamuladaas laga xusi karaa :

1. Maamulkii Garaad Xirsi oo ku magac dheeraa Wiil-waal (Bartire).

2. Maamulkii Imaamadii Abgaal, sida Cismaankii II-aad, Maxamadkii II-aad iyo Axmadkii III-aad.

3. Suldaan Xirsi Amaan (Habar-Yoonis).

4. Suldaanadii Gelledi, sida suldaan Maxamud, suldaan Yuusuf, iyo suldaan Axmad.

5. Boqorkii Majeerteen Maxamuud Yuusuf (Maxamuudkii IV-aad) oo ku magac dheeraa Maxamuud Xawaadane.

Inkasta oo bulshooyin kuwaas lamid ah, oo isu habeeyay qaab beeleed, ay xilligaas dacallada Soomaaliya ka muuqdeen, misana labo beelood oo qura ayaa ku guulaystay in ay xiriir la yeeshaan dhaqdhaqaaqii ganacsiga caalamiga ahaa ee xilligaas jiray. Beelahaasi waxay ahaayeen beesha Gelledi oo iyagu xiriirkoodu uu sii marayay maamulkii Xamar ka dhisnaa iyo beelaha Majeerteen oo iyagu si toos ah ula xiriiri jiray xarumihii ganacsiga caalamiga.

Haddaanu wax ka xusno labadaas maamul, waxaa jira in Suldaan Axmad Yuusuf (1848-1878) uu ahaa suldaankii ugu dambeeyay xilliyadii wacnaa oo ay taariikhda ku yeelatay boqortooyadii Gelledi. Suldaanku wuxuu ku dhintay kacdoon ay Biyamaalku kaga cabanayeen cadaadiskii siyaasadeed ee maamulkii suldaanku uu ku hayay bulshadii degaanka. Dagaalkaas lagu dilay suldaanka wuxuu ka dhacay meel la yiraahdo Aw-Shaafac oo ku dhow degmada Marka, sanadkii 1847-kii. Suldaan Axmad wuxuu xiriir siyaasadeed iyo mid ganacsiba la lahaa suldaankii Sensibaar oo markaas ka talinayay Xamar. Xiriirkaas oo uu ku helay kaalmo dhaqaale iyo mid ciidan ayaa sababay xasilloonidii maamulkii aabihiis iyo kii awoowihiis. Waxaa kale oo jiray ciidamo reer Sensibaar ah oo ku sugnaa degmooyinka Xamar iyo Marka, kuwaas oo dhinacooda ka cadaadin jiray dadka Soomaalida ah. Heesaha dhaqan galay ee inoo muujinaya cadaadiskaas siyaasadeed ! ! waxaa kamid ah tixdan ay Biyamaalku tiriyeen xilligaas :

Inta askar, inta Axmad

Allow Ilaahoow

Intee aadsaheynaa.

Waxaa kale oo ay taariikhdu reebtay, markii Suldaan Axmad la dilay dabadeed, sheeko dhex martay gabar uu suldaanku dhalay iyo nin Biyamaal ah. Gabadha suldaanku dhalay ayaa magaalada Marka waxay ku aragtay nin Biyamaal ah, markaas baa iyada oo aabaheed waydiinaysa, ayay hees waxay ku tiri :

Shucbaale aan kuu gadaa aad shuun ku xiiratee

Shaqo aan kuu xiraa aad ku shoobtidee

Shood bun aan kuu tumaa aad sharuursatee

Aabow Shooblahayga ma ii sheegi kartaa.

Ninkii Biyamaal, isaga oo gabadhii u jawaabaya ayuu wuxuu yiri :

Shucbaalahaaga ad shuun ku xiiro

Shuqadaada adlee ku shoob

Shantaada bun adlee sharuurso

Aabow shooblahaaga an kuu sheego

Aw-shaafac aa shufta looga gooyey

Humbow waraabaa hambuuqahaayay

Haad boorraa hirrigey ku haayay

Hablahaynaa har-haraatihaayay

Hirka maanyaa hab-dhabow ku haayay.

Boqortooyada waqooyi-bari ayaa markii ay beelihii Harti degaan ku kala keceen waxay ku hartay beelaha Majeerteen, waxayna kaga duwanayd tan Gelledi, iyada oo ahayd mid gun ah oo salka ku haysa degaan xiriir da´wayn la lahaa ilbaxnimooyinkii ka abuurmay dunida cirifyadeeda, sida Afrika, Hindiya, Shiino, Beershiya, Babilyon, iyo kuwii Carabta sida Yemen, Suuriya iyo Masar (Peter A. Clayton 1997. pp. 1-120). Haddaanu dib u milicsano xiriiradaas, waxaanu helaynaa raad xoog badan oo ilbaxnimooyinkaasi ay ku reebeen degaanka. Magacyadii degaanka loo yiqiin waxaa kamid ah dhulkii ganacsiga, dhulkii udgoonka, dhulkii hodantinimada, dhulkii caanaha iyo malabka. Masaaridii hore ayaa iyaguna degaankaas u yiqiin dhulkii Eebe ee barakaysnaa (Ibid. pp. 106 - 7).

Majeerteenku, waxay dhaxleen boqortooyadii Harti ee qarniyadii dhexe ku guulaysatey dhismo maamul talo-wadaag ah, hanaankiisa siyaasadeedna ay urursanayd, kaas oo lahaa xeer iyo kala danbayn. Boqortooyadan oo ay hoggaaminayeen oday-dhaqameedyo ayaa waxaa ku bahoobay beelo isir-wadaag ah. Shareecadda diinta Islaamka ayaa u xeer ahayd, boqorka iyo xaashaadiisuna (ag-joogayaashiisu) waxay matalayeen mu´asasadda ugu saraysay ee dowladda. Nadaamkoodu wuxuu ahaa nadaamka dowlad-ummadeed Nation - State, taas oo beel kasta iyo xubnaheedu ay dhankooda ka xoojinayeen danaha guud. Boqorku wuxuu lahaa la-taliyayaal ka yimid beelaha kala duwan iyo duqay la yiraahdo Gar-cas, kuwaas oo ka xaajooda arrimaha la soo dersa noloshooda. Magaca Gar-cas wuxuu ka taagan yahay garka oo xinni lagu caseeyo.

Kasokow nadaamka dhaqaale ee sakada (iyo sadaqada) oo ahaa hanaan ay la wadaageen dadyowga islaamka ah, gaar ahaan Soomaalida xoolo-dhaqatada ah, ayaa waxaa u dheeraa xoolo laga soo ururin jiray beelaha xilliga brwaaqadu jidho oo lagu magacaabi jiray Sedo ama Ammaan. Xoolahaasi waxay ahaayeen waxa ugu fudud oo xoolo-dhaqatadu ay xilliga barwaaqada ah ku taageeraan dowladda. Waxaana kamid ahaa hargaha xoolaha iyo subaga. Xoolahaasi inta la ururiyo ayaa la dhoofin jiray, markaasaa lagu soo beddelan jiray waxyaabaha ay boqortooyadu uga baahan tahay dibadda.

Boqor Maxamuud Yuusuf (Maxamuud-kii IV-aad) oo ku magac dheeraa Maxamuud Xawaadane, oo xilligii maamulkiisu uu ku beegan yahay 1796 - 1815, ayaa wuxuu guulo ka muujiyay hanaankii dhaqan-dhaqaale ee boqortooyada. Taasina waxaa sababay xiriirkii ganacsiga caalamiga ahaa oo boqortooyadu ay toos ula fal-gashay. Dalalka ay xiriirka la lahayd oo doonyaha boqortooyada sida tooska ah uga ganacsan jireen waxaa kamid ahaa Xijaas (Jidda), Yaman (Cadan), Cumaan (Masqad), Ciraaq (Basra), Hindiya (Goa), Sensibaar (Sensibaar) iyo degmooyinka Afrikada Bari sida Mombasa iyo Laamo. Hor u kaca uu gaaray ganacsigii beelaha Majeerteen ayaa wuxuu sababay in xilligaas uu kamid noqdo xilliyada ay taariikhda boqortooyadaasi ugu baraa! ! re iyo beryasamaad wacnayd. Degmada Xaabo oo ahayd magaalo-madaxdii maamulka ayaa si xoogan u camirantay. Xilligaasi waa wakhtiga ay baxday maahmaahdii sawaaxiliga ahayd oo oranaysay (Laamo kamaa Xaabo) taas oo ganacsatada reer Laamo ay ku faanayeen in degmadooda ay lamid tahay degmada Xaabo. Qasiido diini ah oo geeridii boqorka dabadeed uu tiriyay Xaaji Cali Majeerteen ayaa inoo tilmaamaya xoolaha uu maamulkii boqor Maxamuud-kii IV-aad ka helay xiriirkii ganacsiga caalamiga ahaa. Xaajigu wuxuu yiri :

Aaway Xaawiyo Aadan xeryahay degaayeen

Xandulliyo maxaa laayey Xirsi Faaraxii hore

Maxamuud Xawaadane sow Xaabo lama dhigin

Aaway xoolihiisii xeryagaaladuu dhalay

Waxse lagama xaaleyn xor kafniino maahee.

Xiriirka ay la lahaayeen degaanka Xijaas, waxaa ganacsiga u weheliyay xiriir diini ah oo adag. Sida laga wariyay da´wayntii beelaha, boqortooyadu waxaa u dhaqan ahayd, sida ummadahii islaamka ahaa ee xilligaas noolaa, in ay sanad walba xilliga xajka ari badan u qaadaan dhulka barakaysan oo ay xujaydu isugu imanayaan. Ujeeddadu waxay ahayd in laga qayb qaato soo dhowaynta dadka soo xajinaya. Xiriirkaas adag ayaa wuxuu dhaliyay in goor hore ay degaanka boqortooyadu ku faafto aragtidii diniiga ahayd ee lagu bandhigayay hufnaanta kelinimada Eebe ee uu Shiikh Maxamad Cabdi-wahaab odayga ka ahaa. Waana arrintaas sababta gobolladaas ay xilliyadaas hore ugu yaraayeen aragtida diineed ee khuraafiga ah. Waxaa jira gabay uu Sayid Maxamad Cabdulle Xasan tiriyay ee uu ku caayayo Boqor Cismaan, tixihiisii waxaa kamid ahaa mid uu cuskinayo arintan, waxayna ahayd :

Awal-buu Wahaabi iyo ahaa weled najaaseede.

Maxamuud Xawaadane iyo Boqor Cismaan, waxaa u dhexeeyay saddex boqor oo labo kamid ah la dilay, sidaan bayna isugu xigeen :

Maxamuud-ka IV-aad 1796 - 1815

Cismaan-ka II-aad 1815 - 1842

Yuusuf-ka IV-aad 1842 - 1844

Maxamuud-ka V-aad 1844 - 1860

Cismaan-ka III-aad 1860 - 1927.

Sanadkii 1815-kii, geeridii boqor Maxamuud Xawaadane dabadeed, beelihii talo-wadaagta ahaa waxay ku heshiiyeen in ay caleemo saartaan Cismaan Maxamuud oo kamid ah wiilashii boqorka. Waxaa xusid mudan in Cismaan uusan ahayn curadkii odayga dhintay, doorashadiisuna ay salka ku haysay raacid dhaqan da´wayn oo ay beeluhu la wadaagaan qabaa´ilka Daaroodka ah. Taas oo ah in mudnaanta siiyaan wiilka ay ku curato gabadha u dhalatay beelaha Dir.

Xilligii boqor Cismaan-ka II-aad waxaa baahday xasilloonidii siyaasadeed gudaha degaamadii uu ka talinayay. Xasilloonidaas ayaa dad-waynihii beelaha waxay siisay fursad ay ku abuuraan mashaariic ay kula tacaalayaan hor u marinta noloshooda dhaqaale. Waxaa kamid ahaa kobcinta farsamada kalluumaysiga. Kalluunkii badnaa oo sanadahaas la jillaabtay ayaa wuxuu dhaliyay in degaanka uu ku hor maro aqoonta farsamada lagu qallajiyo kalluunka si loo kaydiyo. Dabadeed qayb kalluunkaas kamid ah waa ay dhoofin jireen, qayb kalena waxay ka iibin jireen bad-maaxyadii la socday doonyihii badnaa ee ku soo shiraacan jiray dekadaha dabiiciga ah oo ay degmooyinku leeyihiin.

Iyaga oo ka faa´iidaysanayay addoomadii laga soo iibsanayay ganacsatadii reer Cumaan, ayay dhulka biyaha leh, sida dooxada Dharoor, ka fuliyeen mashaariic beero. Inkasta oo xilligaas la beeray haruur badan, misana timirta ayaa waxay ahayd jaad cusub oo abuurkeeda aanan dhulka Soomaalida horay looga aqoon. Timirtii uga baxday abuurkii ay kala yimaadeen dalka Ciraaq, ayaa raadkeedii wuxuu si xoog badan uga muuqdaa degmooyinka xeebta ah oo xilligaas la deganaa sida Murcanyo, Geesalay, Xaabo, Baargaal iyo Caluula. Waxaa in la xuso mudan 34-ka tuulo oo hoos yimaada degmada Caluula, badankoodu in ay ku tallaalan yihiin dhir badan oo ka farcamay beerihii timirta ee xilligaas la abuuray. Oday degaamadaas ku nool oo la waraystay ayaa wuxuu yiri :

" Dhirta timirta ah ee degmooyinkaas ka baxa, miraha ka daata ee aanan la anfacsan, haddii la habeeyo waxay ku filaan lahaayeen Soomaaliya oo idil ".

Waxaa kale oo xilligaas ku beegan hal-abuur mashruuc biya-xireen ahaa oo uu fikraddeeda iyo naqshaddeeduba lahaa oday kamid ahaa odeyaashii beelaha Majeerteen, kaas oo la oran jiray Catoosh Cigaal Aadan. Mashruucan oo kamid ahaa mashaariicdii dhaqaale oo xilligaas ay Majeerteenku fuliyeen ayaa waxaa laga hir-geliyay gobolka Mudug, gaar ahaan ceelka Roox ee degmada Gaalkacayo kaga beegan dhanka waqooyi-galbeed. Mashruucu wuxuu xambaarsanaa fikrad lagu xakameynayo, dabadeedna looga faa´iidaysanayo biyaha badan ee ka soo dhaca dhulka la yiraahdo Oogo ee ku soo qubanaya togga Dhoodaalay, kuna libdha dhulka la yiraahdo Ciid. Sidaa darteed qorshaha Catoosh oo ahaa ujeeddo badan ayaa wuxuu isugu jiray mid lagu keydinayo biyaha si loona cabo, beerana loogu waraabsado. Dhan kale, waxaa naqshadda mashruucan kamid ahaa in la ! ! baneeyo ciidda u dhexeysa meesha ay biyaha toggu ku dhamaadaan iyo dhulka daaqsimaha ku wanaagsan ee ku yaal bariga gobolka. Inkasta oo howlihii mashruucu ay si wanaagsan u bilowdeen, misana waxaa hakiyay Catoosh qudhiisa. Taasina waxay ka dambeysay markii loo sheegay hadal uu yiri nin kamid ahaa howl-wadeenadii mashruuca. Sida da´waynta beesha laga wariyay, hadalka uu ninku yiri wuxuu ahaa :

" Ilaah iyo Catoosh baa nagu diriray, dhanka Catoosh baanu u badanay ".

Hadalkaas wuxuu ka dambeeyay xilli ay wakhtigii salaaddu gashay oo ay howl-wadeenadii damceen in ay tukadaan, markaas baa Catoosh ku yiri :

" Hadhow baanu tukanaynaaye, howsha wada ".

Catoosh markii la gaarsiiyay hadalkii ninku yiri, wuxuu guddoonshay in shaqada halkeedaas lagu joojiyo, isaga oo ka xumaaday in Eebe la garab dhigo. Mashruucaas oo hindiskiisa iyo fulintiisaba qiimo wayn ku fadhiyay ayaa sidaas ku hakaday. Buur u dhexaysay toga iyo ceelka Roox oo la jebiyay ayaa waxay tahay raad muuqda ee lagu xuso shaqadii adkayd ee mashruucaas.

Sanadkii 1842-kii, boqor Yuusuf Cismaan (Yuusuf-kii IV-aad), ayaa talada kula wareegay guddoon ay isku raaceen beelihii talo-wadaagta ku ahaa nadaamkan, taasina waxay ka dambaysay markii uu aabihiis dhintay. Maamulkii boqor Yuusuf ma raagin oo sanadkii 1844-kii ayaa meel u dhow degmada Geesalay lagu dilay isaga oo keligiis soo baxay. Sida la wariyo, dilkaasi maahayn mid siyaasadeed, balse waxaa la tilmaamaa in ay sababtu ahayd is-quursi labo beelood oo isir wadaag ah. Xilliga boqor Yuusuf la dilay, Maxamuud oo ahaa curadkiisii waa uu yaraa. Sidaa darteed ayaa beelihii waxay isku raaceen in inta Maxamuud uu ka qaan-gaarayo, adeerkiis oo ah Nuur Cismaan uu boqortinimada sii hayo. Muddo shan sano dhan dabadeed, Maxamuud Yuusuf ayaa gaaray xilligii uu ku hanan lahaa taajkii aabihiis. Munaasabaddii boqor Maxamuud Yuusuf (Maxamuud-kii V-aad) lagu caleema-saarayay ayaa waxaa ka gabyay nin boqorka adee! ! r u ahaa oo la oran jiray Cumar Maxamuud Yuusuf. Isaga oo tilmaamaya khalad siyaasadeed oo uu ku arkay maamulkii aabihiis, ayuu Cumar Maxamuud wuxuu uga digay in uu maamulkiisa ka ilaaliyo rag aanan tayo lahayn, kuwaas oo hunguri maahee aanan wax kale ula socon. Gabaygii Cumar Maxamuud waxaa kamid ahaa tixdian :

Maxamuud hadal igu laf ah luqunta ii jooga

Oo adiga kaa laalanoo aan la ladi waayay

Majeerteenku ways wada luroo waa is laariyaye

Libiqsiinadaaduu arkaa laab qabowsiga´e

Allow laaca kici buu lahaa laba lugoodluhuye

Ma goortaad laxaad yeelataa lumay islaameedku

Laqamada ka soo leexo iyo nimanka looyaane

Hadday talada kuu soo legdaan dhowr nug laba leexi

La´da jeer ay soo joogsadaan loolka ha u qaadin

Oo boqor gun baa lagu laraye hayska kala liijin.

.Casharadii hore

Saadiq Enow

Contact: webmaster@mudugonline.com

Copyright © Mudug Online 2001