Sida uu dhaqan kasta u tilmaamo weji kamid ah quruxda ay ummadi leedahay, ayaa dhaqankii awoowayaal wuxuu astaan u yahay garaadka korran iyo caqliyadda caafimaadka leh ee loo hibeeyay. Intuusan gumeysiga inoo iman, reer miyiga Soomaaliyeed waxay ahaayeen dad ku abtirsada sooyaal daŽwayn iyo hiddo wanaagsan oo ay ka dhaxleen dadkoodii hore, kaas oo rogankiisa laga akhrisan karay noloshoodii badawga ahayd. Waxay ahaayeen dad damiir sare leh, runta sheega, isu naxariista, amaanada ku wanaagsan, nadaafadda gaar iyo midda guud ilaaliya, dal iyo diin jecel, ballamada ku adag, aadamiga xushmeeya oo shaqo badan.

Meelaha sida wacan looga tusaale qaato ayaa waxaa kamid ah fadhiyada ay ku kala gar-naqsan jiree ee ka dhici jirey geedka hoostiisa. Fadhiyadaas ayaa reer miyigu waxay la beegsan jireen xilliyada barwaaqada ah oo dheregta iyo ladnaantu ay ku badan tahay noloshooda. Sababtuna waxay ahayd si loo awoodo in la bixiyo wixii xukun ah oo xaajeysigu ku dhaco. Waxaa la wada ogaa meesha fadhiga lagu qabanayo iyo golalyada looga garramayo. Fadhiga oo ahaa mid rasmi ah ayaa waxaa lagu magacaabi jirey Shir. Waxaa xusid mudan in ay jireen fadhiyo aanan rasmi ahayn oo geedka hoostiisa ka dhici jiray, kuwaas ayaa waxaa lagu magacaabi jiray Sheeko. Fadhigan danbe ayaa wuxuu kaga duwanaa kan hore, isaga oo qabashadiisu aanay lahayn wakhti iyo meel cayiman.

Fadhiyada Sheekada waxaa sababa, waayeelka beelaha oo wakhtigooda dallaalka ah ugu deeqa dhallinyarada. Geed har-weyn bey inta hoos fariistaan, ayaa loogu yimaadaa. Dabadeed halkaas ayay ku sheekeeyaan. Halkaas baa dhallinyaradu waxay ku qaataan casharro qiimi badan oo isugu jira taariikh, dhaqan iyo suugaan.

Qabashada fadhiyada rasmiga ah waxaa u saldhig ahaa golalyo ay ku magacaabaan Godob, taas oo ah dhaawac loo geystey qof ama qoys kamid ah bulshada. Golalyadan ayaa waxay ahayd dhacadada ugu milgaha culus oo ay reer miyiga Soomaaliyeed u qaban jireen fadhi-goleedyada. Waxayna u kala baxdaa, xagga culayska, saddex jaad oo kala ah :

1. Gaf : Waa godob fudud. Soomaalida reer guuraaga ahi, sida u caadada ahayd, gafku waa ay iska cafiyi jireen, mana eeyan noqon jirin godob dhibaato reebta.

2. Qadaf : Godobtan oo ah mid ka miisaan culus tii hore, Soomaalidu xaal bey ku kala qaadan jireen. Si loo dhayo boogta ay godobtu reebtay, xaalku wuxuu ahaa xoolo (geel) la siiyo qofka ama reerka qadafka loo geystey, ama waxaa laysa siin jirey dumar, halkaasna waxaa ka unkami jiray xidid iyo xiriir xigtanimo ah, ama labada waa laysugu dari jiray.

3. Ihaano : Waa godob ay reer miyigu kala galaan midda ugu culus. Waxay leedahay xumaan uur ku-heyn ah oo leys gaarsiiyo iyo dakano aanan si fudud ku harin. Badanaaba godobtan dhiig ayaa ku daata. Qolada godobta laga galay, sida caadadu ahayd, markiiba ma eeyan aarsan jirin. Aanadooda waxay la sugtaan xilli iyo xaalad munaasib ah. Arrin weli ka muuqata dhaqankeena ayaa waxay tahay in laga gar-naqsado ama leysu laayo godob-ihaaneed uu cimrigeedu yahay 50-100 sano, iyadoo kuwa aanada doonanaya iyo kuwa ay wax-yeellada u geysanayaan eeyan ahayn dadkii godobta kala galay. Markaas oo dadka isleynaya ay wax badan ka daŽyar yihiin godobta leysku leynayo. Waxaa kale oo Ihaanadu ay sababtaa utun lagaga aar-guto dad aanan dembi lahay oo ay u dhintaan ama u dhaawacmaan. Dhaqanka muujinaya godob-ihaaneedka aanan harin, meelo badan ayuu kaga xusan yahay suugaanta Soomaalida. Khaliif Shiikh Maxamud oo tilmaamay dhaqanka caynkan ah aya! ! a yiri :

Godobtaada maqan waa inaad goobataa ebide

Gashigaaga waa loo dhintaa yaanad gawaad noqone

Faarx Nuur ayaa isaguna tilmaamey dareenka godobta weheliya ee ah naceybka iyo colaadda. Faarax wuxuu yiri :

Haddii godobtayada uumiyuhu geedo loo mariyay

Anna maan gufaacada ridoon gaadanka u reebo

Girligaanka maan liifaddiyo geliyo baaruudda

Wixii naga gardaran jeedal maan gawda kaga saaro.

Waxaa kale oo dhacda in degaanka ay godob-tu ka dhacday meel aanan ahayn uu ku daato dhiigii aanada. Ihaanadu waa godob-ta ugu badan uguna qallafsan ee la keeno golayaasha lagu gar-naqsanayo, waana belaayada ay Soomaalidu ka maahmaahday markay oranayeen :

" Belaayo, dabo la qabto malahaŽe af la qabto ayay leedahay ".

Haddii ay dhacdo in beeluhu ay ku heshiin waayaan godobta ay geedka geeyeen, xalka kama dambeysta ah wuxuu ahaa dagaal leysku muquuniyo oo qolo inta laga adkaado ay is-dhiibaan. Sababtuna waa iyada oo eeyan jirin xoog dhexe (dowlad) oo ka baxsan labada qolo oo maan-dhaafku dhex yaal, kaas oo awood ku muquuniya. Ogow oo dhibaatada maanta ina heystaa waa tii oo la reer magaaleeyey, aanse lahayn waddadii loo garrami jiray.

Haddii aanu wax yar milicsanno, kalfadhiyada rasmiga ah Shirka oo ay reer guuraagu isugu iman jireen, jaheyntiisa waxaa awood weyn ku lahaa labo nin. Waxayna kala yihiin :

1. Xeerbeegtida : Waa dadka madasha fadhiya kuwooda ugu badiya taariikhda iyo abtirsiinyaha ay beeshu leedahay. Xeerbeegti waa hoggaamiye dhaqameed soo-jireen ah, kuwaas oo ku yimaada doorasho ay beeshu ku mideysan tahay. Ninka xeerbeegtida ahi marka la dooranayo waxaa lagaŽeegaa akhlaaqdiisa, waxgarad-nimadiisa iyo abtirsiga uu beesha ku leeyahay. Waa nin samaha ka taliya, diintana si wanaagsan u yaqaan. Reer miyigu waxay aaminsanaayeen in isimadu yihiin kuwo amarka Eebe ku haya talada beesha, sidaa darteed waxay iska ilaalin jireen habaarkooda. Ninka odey-dhaqameedka ah, waxaa ka reebanaa in uu fitno ka taliyo, in uu hub qaato, in uu xoolo booli ah saami ku yeesho, in uu u cududeeyo nin gar-daran. Haddii ay taasi dhacdona dadka kama eeyan aamusi jirin ee waa ay ka hadli jireen. Nin isim ahaa oo colaad uu isagu abaabuley dhibaato ka raacday ayaa gabey digasho ah loo tiriyey, waxaa kamid ahaa tixahan :

Boqorkii islaam ihi hadduu belo hor meermeero

Waagii bilkaadaba hadduu biro hor soofeeyo

Sidii dibi badraanoo mid kale baasha ka haleeley

In uu barida ceelka ku dhuftaa bagihi weeyaane.

2. Nin hadal yaqaan ah (codkar) : Xoolo-dhaqatada soomaaliyeed oo aanan waxna qorin waxna akhriyin, hadalka, dhexdooda wuxuu ku lahaa qiimo weyn. Hadal la yiraahdana waxaa ugu qiimo weynaa kii maanso lagu yiraahdo. Waayo xagga dareenkana waa uu ku macna weynaa, xagga xasuustana waa uu ku dambeyn jirey. Taasi waxay sabab u noqotay xushmadda uu bulshada ku lahaa ninka hadal-yaqaanka ah. Marka golayaasha leysugu yimaado, hadal-yaqaanku wuxuu ahaa ninka daadihiya farsamada shirka, isaga oo mar walba buuxinaya nuqsaanta ka dhex muuqata socodsiinta shirk. Fadhigu hadduu yahay mid beeleed, ninka hadal-yaqaanka ah ayaa loo dhiibaa golalyada laga wada-hadlayo. Haddii beelo kale lala fariisanayona isaga ayaa magaca beeshiisa ku hadla.

Iyada oo laga eegayo sida loo kala codkarsan yahay baa ragga fadhiyada ka hadla waxaa loo qeybiyaa saddex qeybood :

Afmaal : Waa nin afka ku wata hanti xoog leh, dadka noocaas ahna beelaha waa uu ku yar-yahay. Af-maalku, xushmadda la siiyo darteed ayaa u saamaxda in uu bulshada dhexdeeda ku yeesho awood. Af-maalku hadal gaf ah kama dhaco, wuxuuna awoodaa in wax walba oo uu la kulmo uu markiiba ka gabyo.

Aftahan : Kaa hore ayuu xoogay ka tayo hooseeyaa. Wuxuuna kaga duwan yahay iyada oo uu marar ka dhaco wax khalad ah iyo isaga oo aanan markiiba heli-karin hal-abuur ee u baahan muddo gaaban oo uu wax isku dubba-rito.

Afgoroc : Waa midka aanan hadli karin. Soomaalidu kaas oo kale waxay yiraahdaan (hashiisa madhacsade). Waa nin aanan waxa uu qabo cabiri karin.

Waxaa saddexdaas nin weheliya nin afraad oo ku soo biirey hadal-yaqaanada soomaaliyeed muddadii reer magaalka la noqdey. Ninkaasi waa nin af-tahan ah, wuxuuse kuwa hore kaga duwan yahay af-kiisa ayuu maalaa si uu u gaaro maslaxad shakhsiyadeed. Falalka af-miinshaarka waxaa kamid ah in uu beesha dhexdeeda ka abuuro wax dareen keena taas oo uu uga dan-leeyahay ujeeddo gaar ah oo uu markaas leeyahay si uu beesha uga fushado.

Cali Jaamac Haabiil oo la baroor-diiqaya geeri ku timid nin ay saaxiib ahaayeen ayaa wuxuu maanso ka tiriyay tilmaamaha wacan oo uu ninkaasi la god-galay. Cali Jaamac ayaa tixdiisaas wuxuu ku tilmaamey gar-aqoodnimada iyo guddoonka wacan oo uu ninka dhintey lahaa. Cali wuxuu yiri :

Gar adkaatay xaajada gurracan, guurti kala maagtey
Haddii geedka laysugu yimaad, golaha waayeelka
Nin waliba hadduu gees damcoo, giijo madixiisa
Wax la wada gorfeeyaba halkii, la isu geyn waayo
Gaagaabsayaa iyo isagu, geeshi hadal yaaba
Guddoonkii la wada raaci jirey, gocanayaa mooyi

Geedka la fariisto waa geed har weyn leh oo aan qorrax, qodax iyo qaniinyo toonna laheyn. Geedaha qaar bey xooluhu ku harsadaan. Halkaas waxaa ka abuurma cayayaan ka dhasha digada xoolaha oo uu kudkuduhu kamid yahay. Geedka noocaas ahi, wuxuu kamid yahay kuwa aanan la harsan. Haddii geedka la fariisanayo uu yahay geed harkiisu yaryahay oo looga baqo in uu kaafiyi waayo xbnaha fariisanaya, dhallinyarada ayaa loo diraa si ay u waabaan oo uu har weyn u yeesho. Inta uusan fadhigu bilaaban, geedka hoostiisa waa la hagaajiyaa. Geedka uu fadhigu ka dhacayo waa mid ku tallaalan meel u dhexeysa duddada kulmeysa. Sida caadadu tahay, geedka noocaas ahi waxaa si joogto ah uga lusha dhiilo ay ku jiraan caano sadaqa ah oo ay reer miyigu bixiyaan. Caanahaas oo loogu tala galey qof-kasta oo baahan, waxaa lagu magacaabaa Dhowrto. Dadka golaha isugu yimid, dhowrtada waxaa u weheliya caano ay keenaan dhallinyarada geel-jirta ah, arrintaasina waxay la xiriirta! ! a howlaha loogu adeegayo xubnaha fadhiga ka soo qeyb galey shirka si eeyan u baahan. Wixii intaas dhaafsiisan duqeyda beesha martida loo yahay ayaa lagu leeyahay.

Saadiq Enow

.Casharadii hore