Wadaaddada ayaa iyaguna kamid ahaa dabaqadaha
Bir ma-geydada ee karaamada ku lahaa
bulshada Soomaaliyeed. Wadaadku wuxuu ahaa nin matalayey mabaaddiida
u aasaaska ah caqiidada bulshada ee diinta Islaamka ah. Tiro ahaan,
wadaaddadu kuma eeyan badneyn bulshada reer miyiga ah, qiyaastii
1000-kii qof baa waxaa laga heli
karey shan wadaad. Inkasta oo ay yarayd aqoonta wadaaddadii la
noolaan jirey xoolo-dhaqatada, misana reer miyigu waxay wadaaddadaas
marti
uga ahaayeen xoogaaga axkaamta ah
oo ay yiqiineen. Dadkeenii reer guuraaga ah waxay ka caagganaayeen
qorista iyo akhriska, taasina
waxay dhalisey in wadaadku u hayo xeerarkii diinta islaamka iyo
shareecadda, taas oo ahayd manhajkii noloshooda. Xeerarkaas oo
u ahaa raad-raac ay ku laabtaan marka guurku
dhacayo, marka lays dhaxalayo iyo
marka ay diyada kala qaadanayaan.
Bulshada reer miyaga ah waxay lahayd wadaad
iyo waranle. Wadaadku waa ninka kitaabka
garabka ku sita, wixii gar ah oo uu naqayona wuxuu ula noqdaa
kitaabka. Waranluhu waa ninka dhallinyarada ah ee hubkiisa
sita, kaas oo aanada laga galo ku doonta xoog
iyo dagaal. Waranluhu wuxuu
ka arradan yahay aqoon diinta, sidaa darteed dagaalka uu qaadayo
waa mid guddoonkeedu leeyihiin wadaaddada iyo xeer-beegtida
beesha.Wadaaddadu waxay ahaayeen kuwo ka reeban falal kasta oo
addoomada Eebe lagu dulminayo, waxayna astaan u ahaayeen fal-kasta
oo dugsada wanaaga iyo kheyrka.
Waxay ahaayeen macallimiin bulshada xushmad ku leh, warkoodana
la dhegeysto. Waxay si buuxda uga qayb qaadan jireen nabadaynta
beelaha colaaddu dhexmarto. Wadaaddadu, iyaga oo adeegsanaya xushmaddaas
ay ku leeyihiin bulshada dhexdeeda ayaa marka ay colaad dhacdo,
inta ay go´yaal cad soo qaataan
iyo kutubo quraan ah ayay labada col dhexdooda istaagi jireen.
Markaas bay labada beelood ugu baaqi jireen nabad iyo heshiis,
qoladii diiddana waxay ku bajin jireen in ay habaarayaan.
Habaarka wadaaddadu wuxuu kamid ahaa awoodaha qarsoon ee sharta
xambaarsan oo ay bulshada reer miyiga ahi aaminsanaayeen. Sidaas
baa waxaa ku hakan jiray dagaalka. Tilmaamahaas wanaagsan oo uu
kheyrka badan weheliyo oo ay
wadaaddadu lahaayeen baa waxay sabab u noqotay in ninka wadaadka
ahi uu reer kasta oo Soomaali ah uu u hoydo, gogol wanaagsanna
loo dhigo. Waxaa dhici jiray in nin wadaad ah oo safar ah intuu
beel ku soo hoydo, halkaas la dego kaddib markii xilo iyo xooloba
loo gooyo. Maxamad Cabdulle Xasan oo arrintaa tilmaamaya wuxuu
yiri :
Wadaadkii kitaabo leh inaan wan u qalaa
weeye
Weylaalis inaan meel dugsoon ugu waraa weeye
Walanqihi iyo dhayada inuu walamsadaa weeye
Cismaan Yuusuf Keenadiid ayaa isaguna tilmaamay dhaqan-wareega
ku dhacay bulshada kaddib markii ay lumiyeen xushmaddii iyo dhega-nuglaantii
ay wadaaddadu lahaayeen. Cismaan wuxuu tix gabay ah ku yiri :
Wax camimay arlaa´iga denbiga
cuqubadiisiiye
Sidii caanihii iyo biyaa loo cabahayaaye
Canaanta iyo wixii lays wacdiyay lagu cabsoon waaye
Codkii ay lahaayeen ardada, camalka
ay sheegi
Cawa yoonba waxay meeriyaan waa cimri iyo yaabe
Caalimiinta hadalkooda sow kuma ciraab qaadan
Caadadaas qurxoon waxay kamid ahayd astaamaha ay ku caanka
ahaayeen dhaqanka wanaagsan oo ay bulshada reer miyiga ahi lahaayeen.
Meeshii la rabey in dhaqankaas la hor u mariyo ayaa reer beledkii
iyo kuwii umadda matalayey waxay ku dadaaleen in ay aasaan, kuna
tilmaamaan badownimo iyo wax laga
tegey, iyaga oo u hanqal taagayay dhaqamo shisheeye
oo la soo waaridey.
Dhaqamadaasina waxay na dhaxalsiiyeen in lagu dhiirado in goor
barqa ah lagu toogto fagaaro ku yiil
magaalo madaxdii Soomaaliya culimadii diinta. Taasina waxay dhacday
23/ 1- 1975-kii. Dabadeedna loogu
heeso :
" Sama diidow debin baa kuu dhigan
lagugu dili doono ........... ".
Ficil kasta oo khariban oo falkaas dabadiis dhacay wuxuu ahaa
arrin ninkii caqli leh uu sugayey.
Ninku hadduu odeyoobo oo uu waayeel noqdo, da´da uu
yahay awgeed ayuu wuxuu kaga mid noqon jiray dabaqadaha la xushmeeyo
ee Biri ma-geydada ama Lama Taabtaan.
Ninka waayeelka ah oo ka howl-gabey da´dii hub-qaadka ayaa
sida dhaqanku yahay wuxuu ku urursadaa kheyr ka-talin iyo nabadeynta
beelaha. Waxaa jirta ooraah Soomaaliyeed oo oranaysa:"
Saddex ayaa lagu caana-maalaa. Waayeel taliya, wiil aqbala iyo
wadaad duceeya ".Waayeelka reer miyiga ahi, sida uu
ugu taliyo qoyskiisa ayuu ugu taliyaa jilibka,
jifida iyo qabiilka uu ka dhashay.
Waxaa kale oo dhici jirtay in duddada uu ku nool yahay qudheeda
laga talo gelyeeyo. Wuxuu ahaa nin beelaha u dhexeeya. Bulshada
xoolo dhaqatada ah, waxaa ceeb ku ahaa nin waayeel ah oo dagaal-ooge
ah ama xaq darro wax ku xukmiya. Inkasta oo ay jireen odeyaal
fitna-oogayaal ah, misana tiro iyo
tayo muuqata kuma eeyan lahayn nolosha bulshadeenii reer miyiga
ahayd. Dhaqanka reer miyiga ee wanaagsan, waayeelku maahayn xumaan
ka-talis. Cali Aadan Gorayo (Cali Dhuux)
ayaa tilmaamay ka caaganaanta xumaha waayeelkeenii hore. Cali
Dhuux wuxuu yiri :
Haddaanse anigu odeyoobey oon anafadii daayey
Ashahaado mooyee haddaan eebo ridi waayey
Waxaa dhici jirtay xilliyo adag oo inta leysku gafo misana la
kala gar qaadan waayo. Xilliyadaas qallafsan waa dhici jirtay
in ninka waayeelka ah uu dagaal curiyo si uu xad-gudubka u haro,
xaquna uu sadkiisa u helo. Aw-Muuse Ismaaciil oo arrinkaas tilmaamaya
wuxuu yiri :
Duca qabe adaan waxaan laahaa xaal walba
u daaye
Da´daadaan lahaa waxay furfuri daharradii baase
Duulaanka hore waxaan lahaa wiilasha u daaye
Duq baa tahaye joog baan lahaa waa la soo didiye
Haddiise laga dan baxay xaajadaan idin la doonaayey
Dirqi buu igu qabsadey hadalka inaan anigu dooxaaye
Dhaqanka caynkaas ah oo guud ahaan ay Soomaalidu ka sinaayeen,
ayaa waayeelka reer miyiga ah waxay siisay xushmad iyo dhowris,
bulshada xoolo-dhaqatada ah dhexdeeda
loo ogsoonaa.
Sheeko taariikhda gashay oo la xiriirta dhaqankan ayaa waxay
ka dhacday degaanka Ceel-buur. Sheekadu
waxay tahay, iyada oo ay abaar ba´ni jirtay ayaa kooxo qawlaysato
ah ka kaceen degaanka. Qowlaysatadii ayaa maalin waxay jidka ka
heleen oday waayeel ah oo sibraarka ku
sita caano sahay ah.
Jicsinkii bay odaygii ka dhaceen.
Odeygii wuxuu ku jid maray miraha geedaha oo uu gurto. Markii
uu soo gaaray meeshuu u socday ayuu ka sheekeeyay boobka lagu
sameeyay. Arrintaas oo ahayd mid ka baxsan xeerka reer miyiga
ayaa waxay dadkii ku noqotay mid ay qaadan waayaan. Dhallinyaradii
u dhashay beeshii odayga ayaa markiiba isu diyaariyay dagaal,
si ay falkan foosha xun ee lagula kacay odayga waayeelka ah, uga
soo aargutaan. Nin la yiraahdo Ceynab Diirshe
oo u dhashay beesha odeyga ayaa gabay ka tiriyay arrinkii,
kaas oo uu ku hakinayo dhallinyarada beeshiisa ah oo duulaanka
u qalab qaatay, kuwii odayga u gafayna uu uga digayo natiijo xumida
ka dhalan karta khaladkoodii. Ceynab wuxuu yiri :
Sabada Ceel-buur ragga fadhiya sowdka laga
keeney
Ee aanan sifahooda garan waxan ku suureeyo
Dhaqankeenu waa sumad waxaan sinaba loo sheegin
Sideetan jir sunniyuhu murxeen socod ka soo daaley
Oo saan ku boorre ah nafluhu kala sawaad roone
Seymaha colaadeed ninkaan si xunba loo eegin
Sifa xumada ey kula keceen saariqiyo tuuga
Ee sibraarka uga furteen sahayda jiilaalka
Ee laga sukuudee haddana sababna loo yeelin
War yaa sababey geerida haddey beladu saan qaaddo.
Gabeygaas markii loo geeyey beeshii dhibaatada geysatay, markiiba
odeyadoodii baa isu tegay. Waxay soo direen ergo. Odaygii gafka
laga galay waxaa la siiyay xaal xuma-tir
ah. Waxaa kale oo loo xukumay magtiisii
in la bixiyo oo edeb-darrada lagula kacay baa waxaa loo
xukumey sidii nin la dilay oo kale.
Odeyada dhaqanka ayaa iyaguna safka hore kaga jiray xubnaha
xushmadaysan oo aanan la taaban jirin. Sida dhaqanku ahaa reer
walba wuxuu lahaa nin u madax ah oo matalayay urursanaanta beesha.
Tusaale Boqor, Suldaan,
Islaan, Garaad,
Ugaas, Imaam,
Islow, Wabar,
Malaaq iwm. Ninka oday-dhaqameedka
ah waa nin ay beeshu dooratay, kaas oo mar walba qaab dhaxal
ah ku yimaada. Taasi waxay
khasabtay, wiilasha ay dhaleen oday-dhaqameedyadu in goor hore
loo furo koorasyo kala duwan oo ay aqoon iyo tababarro ku qaadnayaan
si loogu diyaariyo masuuliyadda sugeysa in ay qaadaan. Inteeyan
reer magaalku sicir-barar ku ridin
qiimihii odey-dhaqameedku lahaa, isimku wuxuu ahaa nin xil-kas
ah oo deeq iyo dulqaad
leh. Wuxuu ka fogaa eexda iyo fitanka dunida yaal. Waxaa ka muuqatay
heybad Alle ka-cabsi. Xukun kasta
oo loo keeno wuxuu u fulin jiray si caddaalad ah. Sifaha caynkaas
ah baa ninka isimka ah waxay siisay karaamo uu ku leeyahay, guud
ahaan, bulshada reer miyiga ah dhexdeeda, gaar ahaan beeshiisa.
Murti Soomaaliyeed ayaa oraneysa :
"Saddexda duubka leh lama dilo,
gobta (odey-dhaqameedka), culimada iyo dumarka".
Waxaa in la xuso mudan, bulshada reer miyiga ah oo dhaqankoodu
yahay hannaan talo-wadaag ah (democracy),
haddii ay odaygii ka dareemaan qallooc
iyo xad-gudub, waa ay tilmaami jireen
oo kama eeyan aamusi jirin. Yuusuf Sharmaarke
oo wax ka tirsanaya boqor Cismaan Maxamuud
ayaa yiri:
Wanaag malaha meel ay midguhu kugu war dhaamaane
Ugaadhaba hal keliyaa ka wada meesha wagan kaahe
Wadana ogol waligii ma maro waabta loo galoe
Hadaan weyney waaliga iinuu ina walaaleeyo
Oon waan ku leenahaye sidii weled inoo dhowro
Miyaan weyney weeyada cid kale ula wareegeeda.
Bulshada reer miyiga ah, waxaa suuragal u ahaa in ay ka xayuubiyaan
duubka oo ay kalsoonida kala noqdaan ninkii la yimaada
khalad mug ah. Oday-dhaqameedyadii taariikhda
galay oo ay beeluhu kala noqdeen kalsoonida waxaa laga xusi karaa
Ugaas Xaashi oo kamid ahaa oday-dhaqameedyada
beelaha Ogaadeen. Eex iyo
qaraabo-kiil uu ku kacay darteed ayaa meel madal ah oo lagula
gar-naqsaday looga xayuubiyay cimaamaddii saarayd. Saahid
Qamaan wuxuu kamid ahaa raggii Ugaaska madasha kula hadlay,
waxaa.ereyadiisii kamid ahaa :
Hadday muruqa geeduhu go´aan mileyga
jiilaalka
Mahwiga ceel haddii loo kacoo maalku ku arooro
Mataan waa qaybsan jiray tolkii miro wadaagaaye
Magowsiin haddaan leyga siin maax la
dhuranaayo
Oon meesha taagnahay anoon murudna leefeynin
Oon malab rag kale loo shushubi wax uga miileeyo
Inaan meyrax aan igu xirnayn meylimo
u qaato
Oon weliba mood iyo salaan ula maleegnaado
Saddex magac Alle xaajadaan leyma marinsiiyo
Masow aabahay iyo halaan Magan ka soo
gaaray
Rag waxaan ku maamuli aqaan ama ku maamuusi
Masa inaanu nahay oo tolnimo meerto noo tahaye
Aan weliba kaga miil caddahay miidhse
diidaniye
Masallaha ninkaan ii dhigeyn midig ma saaraayo
Ninkii aniga iga maarmi kara uma muraad yeesho
Muska ina afey galo arlada kama miciin
moodo
Sidii koran xiniinyaha la mudey uma mareeg qaato.
.Casharadii hore
