Mudug Online ayaa maanta waxay waraysi ku saabsan lacagta Been Abuurka ah ee ku soo qulqulaysa Somaliya iyo sida loo xakamayn karo dhaqaalaha Somaliya maanta la yeelatay Maxamad Dalmar Cabdiraxmaan oo ah xeeldheere dhinaca Dhaqalaalaha, xilal sar sarena ka soo qabtay Bankiga Dhexe ee Soomaaliya iyo Wasaaradda Maaliyadda illa heer Agaasime Guud iyo la-taliye Wasiirka Maaliyadda.

MOL: Dalmar, sidaad la socoto in muddo ah lacagtii been abuurka ahayd ee Somaliaya la keeni jiray way istaagtay, maxaa sababay inay dib u soo bilaabanto mar kale? Maxayse kula tahay inay u istaagtay markii hore?

Dalmar: Horta marka hore waxaa loo baahan yahay in la fahmo laba qodob: 1) Lacagta marka la sameeynayo, ama ha ahaato mid beenabuur ah, ama mid sharciyeeysan, waa xaashi la daabacayo oo madbacadi soo saarayso sida buugagga, jaraa'idka, manshuuraadka, iwm, waxaana daabacaadeeda ku baxaya kharash aan yarayn. 2) xaashidaasi waxay lacag noqoneeysaa oo qiima yeelaneeysaa markay suuqa gasho oo la oggolaado in wax lagu kala gato. Haddaba farqiga u dhexeeya qiimaha xaashi-lacageedda markay suuqa gasho iyo kharashka ku baxay daabacaadeeda ayaa ah faa'iidada u soo hoyaneeysa ciddii lacagta sameeysay.

Waxaan ognahay in waayahaan dambe ay lacagta been-abuuraan ganacsato ama keligood keensada ama kula shirkooba hoggaamiye-kooxeedyo. Ganacsatadaasi waa faa'iido doon, waxaana dhiirrigeliya farqiga ama faa'iidada aan kor ku xusay.

Maxaa sababaya in lacagta beenabuurka ahi marna suuqa ku soo qulqusho, marna ka istaagto? Waxaa badi ugu wacan heerka sarrifka shilinka oo isla lacagta beenabuurka ahi khalkhaliso. Markii lacag badan oo beenabuur ah suuqa la soo geliyo waxaa aad hoos ugu dhacaya heerka sarrifka shilinka ilaa uu gaaro heer qiimahaxaashi-lacageeddu uusan dabooli karin kharashka daabacaadeeda. Waxaa markaas istaagaya dabacaadda lacagta. Ka dib markii muddo laga nasto lacagta beenabuurka ah waxaa xogeeysanaya heerka sarrifka shilinka. Sarrifku, sida la ogsoon yahay, wuxuu ku xiran yahay dalabka iyo bandhigga (supply) lacagaha. Waxaa jirta in doollar badani dalka ka soo galo jaaliyadaha dibedda, haddii aan markaas shilin cusub la soo gelin suuqa, waxaa xoogeeysanaya sarrifka shilinka. Markii taasi dhacdo, waxaa soo noqoneeysa faa'iidadii laga helayey lacagta beenabuurka ah, waxaana bilaabmaya tartan ah in lacaga cusub la soo waaarido ilaa uu sarrifku mar kale dhulka galo oo mar kale lacagtii beenabuurka ahayd istaagto.

MOL: Mar aan fogayn ayaa C/raxman Darman ku dhawaaqay inuu yahay Madaxwayne Somaliyeed isla markiina wuxuu soo daabacday Lacag, yaad is leedahay way ka caawiyeen arrintaas maadaama uu ahaa nin ku cusub Siyaasadda Somaliya?

Dalmar: Iyadoo aan hadda cid gaar ah carrabka lagu dhufan,waxaa la oran karaa, qof kasta wuu soo daabici karaa lacag beenabuur ah hadduu heli karo kharashka daabacaadda, uuna awoodi karo inuu sugo ammanka lacagtaas markii la keeno dalka.

MOL: Faa’iido intee dhan ayaa laga helaa lacagaha been abuurkaa?

Dalmar: Sidaan horey u xusay, waxaa lacagta beenabuurka ah laga helaa faa'iido, ka imaneeysa farqiga u dhexeeya qiimaha lacagta iyo kharshka sameeynteeda. Farqigaas waxaa xadida saddex arrimood:

1. Qiimaha xaashi-lacageedda (face value): Sidaan ognahay, xaashi-lacageedda ugu qiimo badan oo la daabaci karo waa tan 1000-ka shilin Soomaali oo ay Dawladdii hore ka tagtay. Dadka lacagta beenabuura ma sameeyn karaan xaashi-lacageed ka weyn 1000 shilin, taas ayaana ku ah darbi aayan dhaafi karin, haddii kale suuqa waa qarqin lahaayeen.
   
2. kharashka daabacaadda: Kharashka ku baxaya daabacaadda hal xaashi-lacageed ee 1000-ka shilin ah waa qiyaas ahaan tiro ku dhow US$0.03 ama 3 senti oo doollarka Maraykanka ah.
3. Heerka sarrifka doollarka Maraykanka: Heerka sarrifka ayaa ah kan ugu muhimsan oo saameeynta ugu weyn ku leh daabacaadda lacagta la beenabuuro, isagaana sabab u ah in lacagta beenabuurka ahi marna suuqa ku soo qulqusho, marna ka istaagto. Waxaan soo qaadan karnaa saddex mitaal si aan faahfaahinno mas'aladaan:

• Markii heerka sarrifku joogo 10,000 shilin halkii doollar. Halkii xaashi-lacageed ee 1000-ka shilin waxay ku kacaysaa 300 shilin, waxaana markaas laga helayey faa'iido dhan 700 shilin halkii xaashi. Waa faa'iido xad-dhaaf markii la tixgaliyo in la keenay balaayiin xashi-lacageed . Xilliyaddi hore dadkii lacagta beenabuurka ah keenay waxay ka heleen faa'iido aan la qiyaasi karin oo u dhiganta malaayiin doollarka Maraykanka ah.
• Markii heerka sarifkuhoos ugu soo dhaco 20,000 shilin halkii doollar. Halkii xaashi-lacageed waxay ku kacayasaa 600 shilin, waxaana laga helayaa faa'iido dhan 400 shilin. Sida la arko faa'iidadii waa soo yaraatay.
• Markii heerka sarrifku gaaro 24,000 shilin halkii doollar. Halkii xaashi-lacageed ee 1000-ka shilin waxay ku kacaysaa 750 shilin, waxaana laga helayaa faa'iido dhan 250 shilin. Waa fa'iido aad u yar, weliba markii la tixgeliyo khatarta uu galayo qofka lacagta beenabuurka keenaya.

Haddii heerka sarrifku halkaas ka sii hoos maro waxaa istaagaya lacagta la daabacayo maadaama aayan faa'iido laga helayn, khasaare mooyee.

MOL: Puntland waxaa lacag ugu danbaysay tii Dawladdau la wareegtay, haddana waxaa la sheegayaa inay Lacag kale timid, ma la’ oran karaa lacagta la been abuuraa waxay maraysaa heer cid walba intay lacag arursato soo daabacato intay u goyso? yaase Dawladaha soo daabaca uga waasteeya?

Dalmar: Sidaan horey u sheegay, lacagta waxaa daabici karta cid allaale ciddii awood maaliyadeed u heli karta, bakhaar iyo ciidan ay ku ilaashatana haysata. Hadda ka hor, waxaa dhacday in lacag aad u fara badan lagu sameeyey dalkaan Kanada. Waxaa jirtey in dawladda Kanada ay ka dalabtay shirkaddii sameeyneeysey lacagtaas inay joojiso falkaas. Haseyeeshee, shirkaddii waa diiday, waxna lagama qaban. Waayo ma jirto dawlad Soomaaliyeed oo keligeed dalkoo idil ka talisa, adduunkoo idilna laga aqoonsan yahay oo ka hortagi karta lacagaha beenabuurka ah.

MOL: Boosaaso waxaa lagu xiray todobo qof oo lagu soo eedeeyay inay lug ku leeyihiin lacagta been abuurkaa, waxayna ka shaqeeyaan suuqa sarrifka lacagaha, ma kula tahay sarrifle inuu awood dhaqaale iyo siyaasadeed u leeyahay inuu soo sameeyo lacagt been abuur ah?

Dalmar: Kama faalloon karo, waayo xog-ogaal uma ahi.

MOL: Tan iyo intii Somaliya Dawladda noqotay hantida dalka waxaa siduu rabo u maamuli jiray hadba qofka madaxwaynaha ah, illaa ay gaartay in waraaqo cad cad lagu qoro lacag cadadkeedu dhaafayo malaayiin Sh. Somali ah, see baa looga bixi karaa dhibaatadaas tagri falka ah ee wiiqday awooddii dhaqaalaha Somaliyeed?

Dalmar: Waxaa looga bixi karaa iyadoo la dhiso Hay'adda Maamulka Lacagta oo gebi ahaanba ka madaxbannaan dawladda, siyaasiyiintuna aayan lug ku yeelan lacag soo saaridda. Hay'addaasi waxay yeelaneysaa kayd lacag qalaad oo 100% daboolaya lacagta suuqa ku jirta. Shilinka waxaa lagu xirayaa ama doollarka Maraykanka ama Euro-ha Yurubka. Hay'addaas waxaa kor ka ilaalinaya Bankiyo caalami ah.

waxaase intaasoo dhan ka horreeysa, horta in Soomali heshiiso, ooy ku heshiiso inay dhisato dawlad xeer iyo nidaam leh.

MOL: Sida caadada u noqotay Madaxda Somaliyeed waa inay dhacaan Dhaqaalaha wadanka xukunna way rabaan oo waad u jeedaa shirka haatan loo fadhiyo Nairobi dadku waxay sheegayaan in C/qasim iyo Xasan Abshir isku dirireen lacagtii Sacuudiga, Puntland lafteedu qalalaase arrintaas oo kale ah ayaa ka dhacay mar aan fogayn. See loo heli karaa Madax aan tuug ahayn?

Dalmar: Runtii musuq-maasuq wuu ka jiraa dunidoo idil, xatooyo xoolo dadweeynana waa ka dhacdaa meel kasta oo wax lala fajaco ma aha. Waxaase Soomaalida u gaar ah dhaqan xun. Bal waxaa la yaab leh, lahaanshaha gaarahaaneed waa la dhawraa oo la xurmeeyaa. Hantida qaranka iyo wixii ummadda ka dhexeeyana waa la burburiyaa, la xadaa, la dhacaa oo sidii la doono loogu tagri falaa. Sababta ay madaxda Soomaaliyeed u caadeeysteen inay ku tagri falaan maaliyadda dawladda waxay ka socotaa xagga shacbiga. Shacbigu uma arko ku tagrifalka hantida qaranka dambi iyo foolxumo. Waana taas tan u sahashay madaxda inay tagrifal sameeyaan.

Haddaan su'aasha u soo noqdo, arrintu waa ka weyn tahay Madaxweynuhu waa tuug iyo ma aha. Su'aashu waxay tahay, sidee loo dhisaa dawlad nidaam iyo sharci leh oo aan hal qof iyo labo ku tiirsaneyn. Waayo qofku waa banii'aadam, waa xumaan karaa, damac ayaa ka qaalib noqon kara, wuu khaldami karaa iwm. Waxaa loo baahan yahay sharcigii iyo nidaamkii qofka mas'uulka ah qaban lahaa. Waxaa loo baahan yahay in xoogga la saaro dhismaha iyo xoojnta Hay'adaha Dawladda sida Hay'adda Maamulka Lacagta, Hantidhawrka, Barlamaanka, Maxkamadaha iwm.

MOL: Dalmar waad mahadsan tahay.

Dhamaad

»»halkaan ka gal aan ula yeelanay Maxamed Dalmat Waraysigii horey»»

Mudugonline.com

Qiimihiisuna waa $10 Canadian ah, Buugu wuxuu ka hadlayaa dhamaan Dhibaatooyinkii soo Maray Dhaqaalaha Somaliya iyo Khasaaraha Lacagaha Been Abuurka.

Fadlan Dalabkaaga ku Hagaaji Cinwaanka Hoose:
Mohamed abdurahman
mdalmar@sympatico.ca