AWOODDII LIIDATAY
W/Q: Dr. Saadiq Enow

Noolaleyda ku tukubaya dhulka oogadiisa, waxay ka mideysan yihiin in dhamaantood ay yihiin kuwo taag daran. Heerka tabar-darridooda wuxuu gaarsiisan yahay in ayan lahayn difaac ay kaga hor-tagaan falalka qallafsan ee ku lidka ah noloshooda. Falalkaas ayaa waxay isugu jiraan kuwo kaga imanaya cimilada iyo kuwo uga imanaya noolaleyda kale ee dhulka kula dhaqan. Kuwaas oo ama la hayb ah ama ka hayb ah. Markii fiiro guud lagu eego noolaleyda, awoodda ay isaga caabiyayaan abuurka ku hareereysan ee cadowga ku ah, waa mid gaarsiisan eber. Taa macnaheedu waxay tahay, in ay nolosha la wadaagaan cadow ka xoog badan oo colaaddiisu joogto tahay.
 
Aadamiga oo ah abuurka yeeshay mudnaanta nolosha ayaa wuxuu yahay bahda noolaleyda ah ee isu haysta in uu awood uga nabad-geli karo weerarka cadowga nolosha. Taasina waxay ku beenowday tijaabooyin badan ee la xiriirta waayaha. Guddoon xagga Eebe ahaadey ayaa waxaa lagu diyaariyay xeer aadamiga uga hiiliya colaadahaas mugga wayn. Weerarkaas oo ah mid aanan arxan lahayn ayaa wuxuu kaga socdaa lixda jaho iyo gudihiisa. Gaajada dunida ku soo food leh iyo raashin yarida dowladihii caalamka ay u caal-waayeen ayaa tusaale inoogaga filan qallafsanaanta colaadda cimilada iyo tabar-darrida aadamiga.
 
Kitaabka Quraanka oo ah mid xambaarsan badbaadada aadamiga ayaa wuxuu wax badan inoo sheegayaa sidii looga gaashaaman lahaa shiddooyinka nolosha. Isagu wuxuu ku soo koobay difaaca aadamiga, labo xeer oo qura. Midka hore wuxuu yahay in bulshadu ay is ururiso. Islamarkaa wax kasta oo urursanaanteeda xoog u yeelaya waa uu faray oo waajib ayuu ka dhigay. Wax kasta oo kala eryayana waa uu ka fogeeyay oo xaaraan ayuu ka dhigay. Xeerka labaad ee difaaca aadamiga, wuxuu yahay in bulshadu raacdo hannaan toosan. Toosnaantuna waa khad laba dhibic xiriirisa, taas oo aanan lahayn qallooc (xagal) iyo teed (taag ama god). Toosnaan middeeda ugu hilan culus waa toosnaanta caqiidada. Markaas ayaa bulshada waxaa u toosaya hannaanka siyaasadeed iyo hannaanka dhaqaale.
 
Badbaadada xeerarkan labada ah, maahan aragti ugub ku ah nolosha aadamiga. Bal waxaa jiray tijaabooyin badan oo la xiriira legdanka ka dhexeeya ummadaha iyo waayaha nololeed. Waxaa halkaas laga dhaxlay natiijooyin isugu jira guul iyo guul-darro. Quraanku wuxuu si qayaxan inoogu tilmaamayaa meelaha ay ku kala weecatay bulshooyinka aadamiga ah ee nolosha ku guuleystay iyo kuwa guul-dareystay. Taasi waxay ahayd caqiidada hagaagsan iyo midda khariban. Suuradda aanu caawa martida u nahay ee magaceeda la yiraahdo Al-Xaj, waxay xambaarsan tahay aayado dul-mar ku sameynaya ummadihii ay cimiladu cuntey kaddib markii ay beeniyeen xeerarkii Eebe uu u dejiyay nolosha iyo badbaadadeeda. Iyada oo la inoo tilmaamayo taag-darrida iyo liidashada heshey ummadihii ay cimiladu legeddey, ayaa qaar kamid ah aayadaha waxay sheegayaan sidan:
 
" (42) Haddey ku beeniyaan, waxaa hortood beeniyay reer Nuux, iyo Caad iyo Thamuud.
(43) Iyo reer Ibraahim iyo reer Luud.
(44) Iyo Madyan saaxiibadeed, Muusena waa la beeniyay, dabadeed cabaar baan u kaadiyay gaaladii, markaas ayaan qabtay ee bal sidee buu noqday ganaaxii.
(45) Badanaa degmo aanu halaagnay iyada oo gardaran, markaasaa derbiyadeedii isku dhaceen, ceelashiina hallaabeen iyo weliba daarihii waawaynaa.
(46) War miyayan ku socon dhulka oogadiisa, si ay ugu ahaato qalbiyo ay wax ku gartaan, ama dhego ay wax ku maqlaan, waxaa jira in ayan indhaha la'ayn, bal indha-beelka dhabta ah waa indha-beelka qalbiyada ku sugan laabta.
 
Aayadahaas oo si toos ah ula hadlayay suubanihii Maxamad ahaa (shacni iyo nabadgelyo dushiisa ha ahaatee), ayaa waxay yihiin kuwo xilli kasta taagan, goob kastana ka hadlaya. Waxay tilmaamayaan xeerarka caalamiga ah oo lagu xiriirshey badbaadada aadamiga. Isla suuraddu waxay leedahay aayado sii xoojinaya aragtidaas tilmaamaya tijaabooyinka nololeed ee dadkii nolosha inooga horeeyey. Waxaa kaloo suuraddu ay inoo sheegeysaa maahmaah tusaale wacan oo layaab badan. Aayadda 73-aad oo ah midda inoo maah-maaheysa, ayaa waxay leedahay hadal micnihiisu yahay sidan:
 
" War dadow, waa leydiin maahmaahayaa ee dhegeysta, kuwa aad baryaysaan Eebe sokadiisa, awood uma lahan in ay uumaan Dukhsi, xataa haddii ay isugu tagaan. Haddii uu Dukhsigu wax ka dafona, kama dhigan karaan xaggiisa. Waxaa taag-darraadey mid wax doonaya iyo mid laga doonayo ". (Aayadda 73-aad. Suuradda Al-Xaj).
 
Waxaa laynoo tilmaamayaa liidashada aadamiga in ay tahay mid la xiriirta aragtida ah in Eebe sokadiisa la sameysto manhaj cibaado iyo xeer lagu dhaqmo. Maahmaahdan cajiibka badan, waa mid u baahan fiirsasho lagu fogaado.Bulsho ay aadamigu sameysteen oo maahmaahdan ayan taabanayn ma jirto. Bal qof kasta ayay si gaar ah ula hadleysaa. Marka Eebe ku dhawaaqayo magaca guud ee aadamigu leeyahay (dad), taasi waxay xambaarsan tahay xushmadda nafleydan yar u taal xagga Eebihiisa uumay. Waayo noolaleyda kale lalama hadlin oo iyagu waa biddood dhab ah. Lama siin madax-bannaani. Waajibaad loo uumay ayay u taagan yihiin in ay gutaan. Dadku waxay la hadlaan ruux ama ay wax uga baahan yihiin, ama ayan u baahnayn laakiin martabaddiisa ay qiimeynayaan. Eebe aadami uma baahna oo isaga ayaa uunka curiyay, isaga ayaa hagaya, isla isaga ayaa loo abyoonayaa si uu u kala garsooro. Sidaa darteed dhawaaqa uu aadamiga kula hadlayo, waa xushmad agtiisa u taal aadamiga iyo mudnaan uu isagu u gartay.
 
Dhawaaqa loo yeerayo aadamiga, maahan mid macna la'aan ah, ee waxaa la hoga-tusaaleynayaa midab kamid ah midabyada nolosha ka dahsoon. Waxaa loo tilmaamayaa in ay jiraan waddooyin nololeed oo lagu hoobto. Aadamiguna uusan u lahayn tabar uu markaa isku bad-baadiyo. Kuwa ku qanacsan aragtida khaldan ee laga dhaxlo caqiidada khariban, ayuu Eebe ku tilmaamayaa kuwo taag-daran oo aanan awood u lahayn in ay unkaan noole cayayaan gibin ah. Kaas oo dukhsiga lamid ah.
 
Sida la og-yahay noolaleydu waxay ka kooban yihiin unugyo nool oo mid waliba iskiis u shaqeynaya. Unugyadaas ayaa si joogto ah u dhimanaya, islamarkaa kuwo cusub u dhalaya. Hal il-biriqsi kasta korka noolaleyda waxaa dhimanaya malaayiin unugyo ah, kuwo kalena waa ay dhismayaan. Muddadaas gaaban ayaa unug waliba gudihiisa waxaa ka dhaca 50 fal-gal oo ay ka sameysmaan walxo kiimiko ah.
 
Haddaba sidaas ayaa aayaddu waxay ku soo bandhigtay xujo aqooneed oo qof ka jawaaba uusan jirin, jirina doonin. Kuwa la baryayo Eebe sokadiisa oo ama dhagax ah, ama qof ah, ama aragti ah, ayaa aayaddu waxay ku sheegtey in ayan awood u lahayn falka lagu socodsiinayo nolosha unugyada. Gaar ahaan unugyada dhisa jirka dukhsiga. Muddada gaaban oo shaqadu ku dhacayso waa il-biriqsi loo jejebiyay melyam goor. Walxaha howsha wada oo aad u yar-yar. Walaxda ugu yar oo hagaajinaya farsamada howshu ku socoto, cabbirka looga qiyaas-qaato waxaa la yiraahdaa Nanometer (1/ 0000000 cm). Meesha ay shaqadu ka socot oo aad u ciriiryoon iyo tiro badnida walxaha isla fal-gelaya ayaa iyaguna ah xujo sii cuslinaya kuwii hore. Afartaas qodob ayaa waxay yihiin arimo la ogaaday sanooyinkaan danbe. Aqoonta la gaarey iyo qalabka la heley ayaa lagu gaaray in la garto caajiska intaa le'eg ee aadamiga ku weheliya nolosha.
 
Markaan u soo laabano dukhsiga naf-ahaantiisa, waa xayawaan gibin ah oo liita aanan wax qiimo ah ku lahayn aadamiga agtiisa. Shiddo badan ayuu ku hayaa nolosha aadamiga. Sidaa darteed meeshii lagu arko waa la eryaa. Wuxuu kamid yahay dabaqadda xasharaadka ah ee yar-yar (insects). Wuxuu la ab-saxan yahay kuwooda baalasha leh (neoptera). Heybta baalaleyda ayuu wuxuu ka yahay laba baalaley (deoptera). Waxaa la og-yahay tiro 100.000 oo qolo, kuwaas oo dhamaantood ku abtirsada reerka uu dukhsigu yahay. Si xooggan ayay ugu baahsan yihiin dunida guudkeeda iyo cimilooyinkeeda kala duwan. Xasharaadku, guud ahaan waa qeybta I-aad oo ugu laan-dheereysan bahaha noolaleyda. Dukhsiguna bahda xasharaadka ah ayuu ka yahay qolada saddexaad ee ugu laan-dheereysan. Quraanyada iyo Kaneecada oo keliya ayaa ka laan-dheereysan.
 
Dukhsigu wuxuu leeyahay jir saddex qeybood isu heysta. Waa madax, feero iyo calool. Korkiisuna wuxuu ka kooban yahay dabaqado is dul saaran. Wuxuu sitaa saddex joog oo lugo ah. Labo horaaddo ah, labo dambeedyo ah iyo labo dhexaad ah. Luguhu waxay sitaan walax kabo oo kale ah, kuwaas oo ku qalabeysan maaddo xabag ah. Wuxuu u kaashadaa in uu cuskado meel kasta oo uu lugaha saaro. Markuu u baahdo dhacaan ayaa xabagta ka soo qubata, taas oo dukhsiga ka yeela mid aanan dheelliyin marka uu ku joogsado meelaha saqafka ah ee hoos u jeedda.
 
Erey cajiib leh ayay aayaddu adeegsatay marka ay tilmaameysey boobka uu dukhsigu ku hayo aadamiga. Ereyga wuxuu yahay (salb) oo la macne ah dafid. Waa erey munaasib ku ah falka uu ku kacayo cayayaankaa yari. Macnaha ereyga dafid, waa iyada oo qofka wax leh si dhakhso ah looga qaato wixiisii, weliba isaga oo aanan raali ahayn. Falka Dukhsiguna waa caynkaas oo qofkii oo arkaya ayuu ka dafayaa qeyb kamid ah cuntadii uu cunayay ama sharaabkii uu cabayay. Qofkaas uu dukhsigu dhacayo raali kama uusan aha in hantidiisa la qaato. Laakiin taag-darri ayaa u geysey in uusan la garramin noolahan boobka ugu yimid.
 
Aqoonta lagu gartay bililiqada dukhsigu waxay qayb ka noqotay fahamka aayadda quraanka ah ee tilmaantay in dukhsigu uu wax dafo.
Buubista uu dukhsigu ku dhex duul-duulo aqallada dhexdooda ayaa iyana waxay tahay fal qallafsan oo fiiro u baahan. Duulimaadka dukhsigu waxay ka bilaabaneysaa in uu digniin siiyo murqihii uu howl-gelin lahaa. Dabadeed wuxuu isu diyaarinayaa duulimaadkii. Xubnihiisa ayuu isu dheelli-tirayaa, isaga oo jahada hortiisa ah ka qaadanaya xagashii uu ku duuli lahaa. Markstana duulimaadkiisa hore wuxuu ku jaheeyaa hadba halka ay dabeysha u socoto. Arintaasina wuxuu u kaashadaa unugyo gaar ah oo dareen-side ah, kuwaas oo ku tallaalan anteenooyinka ku rakiban madaxiisa. Howlahaas qallafsan muddada ay ku dhacaan waxaa lagu qiyaasaa 1/ 100 il-biriqsi.
 
Waxaa iyana yaab leh, awoodda buubis ee dukhsigu iyo miriq-shaaleyntiisa in ay tahay mid sareysa. Isagu wuxuu u duuli karaa qaab qumaati-kac ku ah meesha uu taagan yahay. Sidoo kale wuxuu awoodaa duulimaad miriq-shaaleyn ah ee afarta jaho iyo xaglahooda. Isaga oo islamarkaa awood u leh in uu si deg-deg badan u beddelo xagasha duulimaadka. Xowliga socodkiisu waa mid dheereeya. Waxaa lagu qiyaasaa 10 km saacaddii. Isaga oo xawaareynaya, mar qura ayuu socodkiisa hakin karaa. Cimilad kasta oo ay tahay iyo taag ama god kasta oo uu marayo, ayuu wuxuu markaas awoodaa in uu ku dego meel kasta oo uu doono. Miriq-shaaleyntaas xooggan waxaa dukhsiga ku saacidaya joogga baalasha ah ee ugu rakiban feeraha. Dabool khafiif ah ayaa isku haya baalasha iyo jirka dukhsiga. Wuxuu u saamaxaa in labada baal ay xagal kasta si sahlan u qaataan. Hadduu u baahdona ay kala xagal qaataan.
 
Cayayaankaas tabarta daran waxaa la ogaaday in ay ku shixnadan tahay wax ka badan 100 melyan oo unug dareen-side ah. Xubnaha ay dhaqaajiyaan waxaa ka mid ah joog murqo ah, kuwaas oo tiradoodu ay tahay 38 muruq. 17 joog oo kamid ah waxay qaabilsan yihiin duulimaadka iyo xaglaha ay baalashu sameeyaan. 21 joog oo kamid ah waxay qaabilsan yihiin rog-rogga madaxa. Waxaa arintaa ka yaab badan in dukhsigu leeyahay joog indho ah, kuwaas oo mid waliba ay leedahay 6000 oo indhayaal yar-yar ah. Mid waliba waxaa gadaal kaga rakiban lix xarig dareen-sidayaal ah. Taasi macnaheedu waxay tahay il kasta oo labada indhood ee Dukhsiga, waxaa ku rakiban 48.000 oo dareen-side. Arintaasi waxay dukhsiga dhaxal-siisay, muddo hal il-biriqsi ah in uu fasiran karo wax ka badan 100 muuqaal oo uu la kulmo.
 
Haddii ayan jiri lahayn jaangooyada Eebe ee xisaabinta ku haysa taranka xasharaadka, waxaa dhici lahayd in bahda dukhsigu ay dunida ku buuxin lahayd muddo gaaban. Sababtu waxay tahay, qeybo kamid ah dukhsiga ayaa dheddiggiisu mar keliya waxay dhigaan 400 oo ugxan ah. Isla dheddiggaas ayaa muddo gaaban dabadeed misana wuxuu qaadaa bacrimin cusub. Qeybo kale oo dukhsi ah, halkii qoys waxay awoodaan muddo hal xilli ah (90 maalmood) in ay tarmaan 10 la raaciyay 60 eber. Sidaa darteed taranka Dukhsigu waa mid aad u deg-deg badan una tira badan. Haddii ugxanta dukhsigu ay wada kici lahaayeen, waxaa dhici lahayd in gaasas iyo guutooyin dukhsi ah ay weeraraan meel kasta oo dunida ah. Halkaasna waxaa ku joogsan lahaa nolosha noolaley badan oo aadamigu uu ugu horeeyo.
 
Xikmadda Eebe iyo xeerarka adag ee lagu ilaashay isu dheelli-tirka nolosha ayaa waxay ugaxantaasi ku xukuntay in badankoodu ay baaba'aan. Dheelli-tirka taranka dukhsiga waxaa ka qeyb qaata xasharaad badan iyo shimbiro, kuwaas oo ugxanta dukhsigu ay u yihiin quud ay ku noolaadaan.
Dukhsigu isaga wuxuu quutaa wasakhda kala duwan ee haraaga ah. Wallow raashinka aadamiga iyo sharaabka uu cabayo ayan ka nabad-gelin weerarkiisa. Dukhsiga ku nool aqallada aadamiga, wuxuu dhadhansadaa raashinka dadku cunayaan iyo biyaha ay cabayaan. Isagu waxaa ku rakiban unugyadii dhadhanka. Wuxuu ku sitaa faruuryaha iyo cagaha. Haddii uu ka helo macaanka raashinka uu dul istaagay ama afka la galay, inta dafo qeyb kamid ah ayuu la cararaa. Sida tuug wax xaday oo kale ayuu u baxsadaa. Waxa uu ku joogsadey haddii ay yihiin biyo ama caano, si deg-deg badan ayuu u nuugaa. Tubo sanka ugu rakiban ayuu markaas adeegsadaa. Dabadeed biyihii ama caanihii markii ay caloosha gaaraan, muddo dhowr il-biriqsi ah ayaa dheef-shiidkoodu dhamaadaa. Sababtu waxay tahay, caloosha dukhsiga waxaa ku rakiban qanjirrada dheef-shiidka ah oo markiiba soo qubaya dhacaankii loogu baahnaa hagaajinta walxaha caloosha ku soo dhacaya. Sidaa darteed xoogaagii biyaha ama caanaha ahaa oo uu qaatey lagama daba tegi karo oo dhakhso ayay dhiigga ugu gudbayaan.
 
Si taas lamid ah, raashinka uu dukhsigu dafo, inta uu afka ku jiro ayaa waxaa ku bilaabanaya candhuuf adag (enzymes) ee la shaqeysa dheef-shiidka. Waxaa xusid mudan in afka dukhsigu uu yahay qaab isbuunyo oo kale. Taas oo u suurogelineysa in uu ku qaato inta ugu badan oo ama raashin ah ama sharaab ah. Dabadeedna uu la baxsado. Sidoo kale ayaa raashinkii uu deg-deg caloosha ku gaaraa. Markaas ayaa dhacaankii calooshuna soo qubtaa. Dabadeed fal-gallo kiimiko ah ayaa halkaas ka dhaca. Si dhakhso ah ayuu raashiinkii u libdhaa oo jirka u galaa. Waxaa halkaa ka muuqata in wixii afkiisa gaara aanan la soo celin karin. Wixii calooshiisa gaarana ay kaba sii adag tahay.
 
Haddaba cayayaankaas gibinka ah ee taagta daran ee liita ayaa bililiqo ku haaya aadamiga. Islamarkaa wixii uu qaato, waxaa lagu khasban yahay in aanan shirar loo dhigan lagaga dalbanayo soo celis wixii uu qaatay, amaba heshiis si uusan wax kale u qaadan, amaba leysku cafiyayo. Sidaas ayaa waxaa ku rumoobay macnihii ay aayaddu tilmaantay ee ahaa taag-darrida kan la dhacay oo aadamiga ah iyo kan wax dhacay oo dukhsiga ah.
 
" War dadow, waa leydiin maahmaahayaa ee dhegeysta maahmaahda, kuwa aad baryaysaan Eebe sokadiisa, awood uma lahan in ay uumaan Dukhsi, xataa haddii ay isugu tagaan, haddii uu Dukhsigu wax ka dafona, kama ay dhigan karaan xaggiisa, waxaa taag-darraadey mid wax laga qaatey iyo mid wax qaatey "
 
Alifyeen adduun waa socdee uunka bal u sheega
Allawshahakan baas iyo ka taga amar ku dheeraadka
Ninba ururka dhow buu la iman eed wuxuu falaye
Ajashiin intii aanay iman towbadda ogaada (Xaaji Cali Cabdiraxmaan).
 
Qore: Dr. Saadiq Enow.