 |
 |
|
“BAALUQO
IS MOOD” “ADAA DAD IS MOODAHAYEE YAA KUU ARKA?” Maahmaah Soomaaliyeed ayaa leh “Dadna waa dadkii hore hadalna waa intuu yiri!”. Weerta kor ku taal inan la yiraahdo Muxiddiin Xuseen Ciid oo cabbey tahliil Carbeed ilaa xad uu cinwaankiisa Internetka ka dhigto ALCARABI1@YAHOO.CO.UK oo intuu qoray maqaal uu ku maagayo niman aqoonyahanno ah aan u jawaabey misna iigu afceliyey wax uu ugu magac daray “Aragtida Dhimatay ee Prof: Fisiko iyo Carabnimada Soomaalida”. Qoraalkaygii isagoo ka hadlaya ayuu ku daray weerta kor ku qoran isagoo aniga ii saaraya in aan ku iri. Horta hadalkaasi afkayga maba aha, haddaan u arko in usan dad ahaynna lamaba hadleen. Ha ahaatee haddaan ku lee yahay tixdii Raage Ugaas ku yiri Ina Jadeer “Baaluqo Is Mood Wiil Hadduu Buuryo Goys Yahaye/ Bisqanyaa Rag Kugu Dira oon Biidna Kuu Tarine …”. Muxyiddiin horta waa nin Reer Gaalkacyood ah. Taas waxaa laga garan afkuu wax ku qoray waloow in ka badan 32 jeer uu qoray “KAZOO”. Sida “uu kazoo jawaabo …” ama ‘uu kazoo jeedo …”. Oon u fasirtay “ka soo jawaabo” iyo “ka soo jeedo”. Anna ka mid ahayn lahjadaha ama af guriyada Soomaalida intaan ka aqaan. Waxaan kaloo ugu maahmaahi lahaa hadal uu yiri qoraa Ruush ahaa oo la oran jirey Anton Gogol buuggiisii “Arwaaxdii Dhimatay” (Le Anime Morte (Af Talyaaniga) ama Mortvie Dushi (Af Ruushka) uu nin ku yiri war haddii sankaagu qaloocanyahay muraayadda ha eedeyn! Aragtidaas ayaan u beddeley Af Soomaali oo geeraarkayga “Xujo Maaha La Yaab Leh” (Ka eeg hoos waxaa ku jirta iyadoo orasnaysa): ninkii foosha xumaayoo ku xanaaqey muraayad calashaan xubnihiisa may xariir ku dabooshoo xaglihiisa qalloocan laan xulkiiya ka yeesho. “Xujo Maaha La Yaab Leh” waa Geeraar ku jira maansooyinkayga Cabdulqaadir Nuur Salaad Takar (Deri Gurey Jafle): “Maanyo-Olol Uur-La-Hadal” hadda dabacaadda ku jira Horta waxaan ammaan ugu celin in uu caradii uu ka carooday maqaalkayga buugaag badan uu sheegay in uu akhriyey, walow maqaalkiisa dambe aan looga jeedin wax uu ka faa’idey. Maahmaah kaloo munaasab ah waa Muxiddiinow “Hadal badan haan ma buuxiyo”. Halka aad ku adkaysanaysid Carabnimada Soomaalida oo weliba lee dahay “Erayada Af Soomaaliga 65% waa Carabi” iyo “DNA ayaa muujisay in Soomaalidu 75% Carab tahay oo kula tartamayso cidda ugu Carabsan oo ah Yemen”. Waxaan walaalkay/wiilkayga u sheegi lahaa ama ha yeelo ama ha diido ee Amxaaro iyo Tigree waa ka xigaan Carab oo iyagaa isla ah Semiti. Waxa labo af wadaagaanna laguma cabbiro erayada ka dhexeeya oo ama badan kara ama yaraan kara ee waa dhismaha afka. Afafka semitiga sida Carabiga, falku horay buu iska dooriyaa: sida Qaala, Yaquulu, Taquulu, Naquulu iyo kd. Halka afafka Kushitiga ay gadaal iska beddelaan: Waan baxa hayaa (ama Baxayaa), Wuu baxa hayaa (Ama Baxayaa), Wayn baxay haysaa (Baxaysaa). Waxaa jira ilaa shan fal oo isu rogroga habka semitiga: waxaa ka mida ah AHAANSHO: Waan ahay, Wuu yahay, Way Tahay, Waa nahay. ORAAH: Waan Iri, Wuu yiri, Way tiri, Waa niri. Imaatin: Waan imid, Wuu yimid, Way Timid kd Saamaynta Af Carabiga waxaaba la oran karaa waxaa ka badan tan Af Hindiga. Saaxiibkay Prof. Nuuruddiin Faarax oo Hindiya wax ku soo bartay wuxuu iiga sheekeeyey in ay jiraan erayo isa saar ah (Compound Words) sida Garba-Saar (Garab + Saar) oon Af Hindiga la wadaagno. MTan kale wuxuu maalin iiga sheekeyey wiil ay qol ku wada jireen oo iyagoo wax akhrisanay mid kale soo galay oo goortuu cabbaar taagnasa kii ku xanaaqey oo yiri “Fadhi ama Bax” oo “Inta aan la yaabay aan iri ‘Maxaad tiri?” oo igu jawaabey “Waxaan iri ‘Have a seat or get out’”. Magacyada qorayaasha uuba isku qaldayo oo tusaale ahaan Sir Richard Burton uu mar ugu yeerayo Richardson. Halkaan ka iri Guguuni Waday ayaan isu egnahayna Muxiddiin si’ cillad ugu helo hadalkaygaas wuxuu yiri “Marka aan ku soo laabto isku ekaanshaha Profesor Fisiko iyo Guguuyo Wadaay, ayaan hadaba xusuusin lahaa Profesorka, in hadii Rabbi asaga iyo Guguuyo Wadaay muuqaal iskugu keenay, in ayan taa macneheedu aheyn in Somaliyi wada Guguuyo Wadaay tahay amase si kale hadaan u dhigo, dadka Chad iyo Somaliye ay yar tahay shabahaadooda, qof sida Profesor Fisiko ahna la heli karo.” Dulucdii ahayd in Chad u jiro qabiil sida Soomaaliya la yiraahdo Garre oo sida Soomaliya u kala baxa “Tuf iyo Quraanyow” waa ka hoos baxday Wuxuu soo qaadtay Prof. B. W. Andrzejewski (Macallin Gush). Isagoo ku duraya in uu ahaa Yuhuud sidaasna wuxuu taray af Soomaaliga ku ceebinaya. Horta Macallin u Guush waxaan bartay 1994 bishii July (Luglio) oon anigoo Mooska arday ka ah fasax u tegey London. Nin la oran jirey Cismaan Sugulle ayaa i kexeeyey oo Bush House oo i geeyey BBC London. Saan waxaan la kulmay iyadoo la dhegeysanayo cajalad Maxamed Abshir Waldo ka soo diray Xamar oo ay ku duuban tahay khudbad Ra’iisul Wasaarihii waqtigaas la magacaabay Cabdirisaaq Xaaji Xusseen uu Barlamaanka u jeedinayo oo kalsooni uga codsanayo. Nin caddaan ah ayaan is dhinac fariisanay. Kolkii khudbadii dhammaatay ayuu wuxuu Af Soomaali sax ah ku yiri “Nacallaa Waalidkaa ku yaal. War ninku codkarsanaa oo Af Soomaali badiye”. Halkaas ayaan isku baranay Macallin Guush. Ayaamo ka dibna waxaan iibsadey buug ay wada qoreen isaga, I. M. Lewis iyo Muusa Galaal oo la yiraahdo “Somali Poetry” oo gabayada oo muddo dheer iigu dambeysey i soo xusuusiyey. Guud ahaanna ilaba qummana Aadanaha in wax looga sheego cidda ay u dhasheen iyo Diinta ay haystaan oo midna iyagu ayan dooran ee deegaanka ay ku dhasheen ama ku barbaareen uga yimid. Shisheeyaha baara oo wax ka qora Af iyo Dhaqan Soomaaliga sida Prof. Anrzejewski B. W., Prof. Georgi Kapjits iyo Prof. I. M. Lewis iyo kuwo kale oo badan anigu ixtiraam weyn ayaan u hayaa waxaanna u arkaa Insaan ila mid ah illoiwse I dheer dadaal ay afkayga iyo dhaqanka dadkayga ku barteen. Wuxuu kaloo xusay nin la oran jirey Cabdiraxmaan Al-Jabarti oo Reer Masar ahaa asal ahaanse ka tegey Zeylac. Qisadu waxay ahayd awoowgii lixaad oo isna Cabdiraxmaan la oran jirey ayaa ka tegey Zeylac. Wuxuu aadey Xajkii, wuxuuna ka aadey Al-Azhar. Kolkuu ka baxay Jaamacadda ayay is barteen ninkii Turkiga oo Cuthmaaniyiinta u xukumayey Masar kaas oy isku barteen gabar waalaashiis oo uu guursan doono. Mandiqada Bur Siciid ayaa loogu magacaabaya Guddoomiye (Waali). Wiilashii ka farcamay waxay noqdeen wada Culumo xagga Diinta iyo Addunyadaba. Maadama ay wax ku dhigi jireen Far Turki, Faarisi iyo Carabi ayaa ilaa haddeer lagu muransan yahay cidda ay u dhasheen oo intuba sheegtaan. Waxay ahaayeen Takhaatiir caan ah, Injenyeerro, Taarikhyahanno. Waxaa u caansanaa Cabdiraxmaankii u dambeeyey oo ah ilaa maanta marjaca loo raaco taariikhdii Faraacinadii Masar. Nasiib darro buugtooda intii badnayd Qaahira ayay ku gubatey intuu noolaa Cabdiraxmaankii u dambeyey oo isaga laftigiisa waxaa la sheegaa in uu murugo u dhintay. Horta dhowr jeer ayuu igu tilmaamayaa “Aqoonyahan”. Waxaan u sheegayaa meelna in anan anigu ku sheegan aqoonyahan. Gabogabada qoraalkiisa wuxuu ku leeyahay: “Mida ugu danbeysa ee aan Prof. Fisiko xusuusin lahaana ayaa waxay tahay in xiliga xun oo ay Carabnimo iyo dadnimoba u muuqdaan, taasna waa tan aan kugu diidahayo marka aad leedahay “adaa dad ismoodahayee yaa kuu arka”, ogsoonowna wax aanan anigu iska dhigin cida iga dhigeysa majirto, waana ka xumahay in aan maqlo dad Soomaaliyeed oo sidaas uu dareenkoodu u lumay”. Soomaaliyi ku jidho manta, aysan aheyn micnaheedu, mid ka dhigaysa dadnimada Soomaaliyeed wax aan jirin, xusuusnowna naf walba oo ibnu aadam oo manta dunidan joogta qiime ayay ku fadhidaa, mana aaminsani aragti dadka kala fadilaysa, mar walbana waa muhiim in aad qab leedahay, xiliga xun ee inta xumaha wadaan calankoodu muuqdo, ma ahan in aad daah ku wada saartid inta qiimaha iyo wanaaga Soomaalinimo, Islaamnimo” Tolow yaa i fasira wuxuu qoraagu u jeedo iyo wuxuu igu dhaliilayo. Ma khasab ku qaado Carabnimaa? Erayo macne samaynayaan waa ku dhex jiraan! Guud ahaanse waa hadal dheer oo tiro badan aanse duluc weyn ii samayn. Waloow
uu iila muuqdo wiil yar, haddana wixii waano oo wanaag doon
ah waa kaa qaadtay. Waxaanse ku xusuusin in aan geeraarka soo
socda oon qoray 1994: Waxaan ku lee yahay isagu meeshuu ka yimid ma aqaane anigu halkaan Soomaliya ka imid iyo dadkaan u dhashay waxay qabaan in ay caddaanka ka qurxoon yihiin! XUJO MAAHA LA YAAB LEH! Boosasso, Nob. 1994Waa geeraar qabyo ah oo aan dhammaystiri waayey. Ujeeddadu waxay ahayd in ummadda Soomaaliyeed ka faa'ideysato jabkii shucuubta kale soo martay. Xaqiiqdiisa adduunka kolkii Eebbe xadeeyey xayndaabka u yeelay koonkii xiddigeeyey dhulka gaar u xilqaamay u xayaato ku beeray bad iyo xaaxi sameeyey xaska geedo ku suubshey xoolihiina abuuray Xaawo Aadanna uumay aqoonteenna xadaysan ma xisaabin karaysoo xeel rabbaaniya weeye. Xogta aan hadda hayno xilliyaal dambe weeyoo
nin xijaar ku hubaysan xal ka doona ugaarsi miriyo dhuunyada xayga xaaxaaba dhulkiisa god xurfaana u hooyda xoogaayo ogaan ah xigashaa la hayaa. Xawaarkii socodkiisa xaalba xaal beddelaayey xigmaddii odaygii xirfaddiisa aqoonta xuurku uu ka dhaxlaayey xigna uu ku daraayey xogta uu gudbinaayey xudduntii u dambeysey xilligaan aynnu joogno xiddigaa la tagaayiyo taagta xoogga jareerta makiinaad wax xisaaba xeel dheer baa laga gaarey.
Yaa xisaabin karaaya adduun soo xukumaysey xaalufkooda la waayey? Baabiloon xukunkii iyo Masartii Xabshadsuud iyo xeryihii Boqor Ruun iyo xikaayaadki Yunaan waa xulkaas la yaqaanoo xabaalo ay ka tageen iyo xarar raadad qoraaloo xusuustoodu ay joogto. Xag kastoo laga eego xigmaddii dersigoodu waa xiriir ijtimaaci in guntiisa xadkaa xeeladdiisa runtaa tahay aadmi xurmayn. Ninkii xaaska haweenta xilihii noloshiisa xilkii aabbe ahaanta xoolihiisa u diidoo xabiibkiisa hungeeya xaaraamiga maalin in xanuun qaban doono xaqii daalici doono u xumihii gudi doono xaal an suura gelayn iyo xujo maaha la yaab leh! Guurka xaalka gobeeda xarragaa ku habboone kii markuu xilo doono xiskin geel ka sokow xayn fardaa bixinaayey Xiin-finiin iska daaye markuu xiitoba waayo xeradiisu gumowdo xilligii quruxdii dib inuu u xusuusto xaal an suura gelayn iyo xujo maaha la yaab leh! Xarbad kii ka shaqeeya xigtadii isku laaya
markii xiis ololayso xabbad lawga la laabo ama aay xiqda joogtoo 'Xorriyo yaa u gayaana?' xaajadii ay timaaddo wiilkuu xuunshada siiyey dib inuu u xusuusto xaal an suura gelayn iyo xujo maaha la yaab leh! Nabad baa xasillooni caano xoor leh ku siisee xabbad kii u horseeda beesha xiisad dhex geeya kolkii xuurar le'daanoo xeradii ay hungowdo xeeraduu iska daadshey dib inuu u xusuusto xaal an suura gelayn iyo xujo maaha la yaab leh! Ninkii xoogga lahaayoo hal xantoobo adduunkaad
xakamaayn karaysaa xisaabtiisa ku beegay goortuu xilka meershoo xubnihii ay dabcaanoo maskaxdiina xis beesho dib inuu u xusuusto xaal an suura gelayn iyo xujo maaha la yaab leh! Suldaankii xukunkiisa dadkiisii kala xoora xigtadiisa u eexda markii uu xagsan waayoo la xayuubsho awoodda xayraanka gafkiisa dib inuu u xusuusto xaal an suura gelayn iyo xujo maaha la yaab leh! Intaan xawlka mariidka qofka aan laga xuubin "Xayum baaqi Allaah" jirkiisii la xabaalin Inuu xoolo tabcaayoo xarbi uu ku jiraayoo xooggiisa cunaayoo xirfaddii u yaqaanney xeesheed ku adeegto waa xalkii noloshiiye kii xikaayo riwaayad "Xeeradoo bisil baa xeradaada imaannin" xadiis mooda rumeeya goor fandhaal iyo xeero xiriir toosa lahayn waqtigiisa u xooray dib inuu u xusuusto xaal an suura gelayn iyo xujo maaha la yaab leh! Sow xaqiirrada maanta beelahaan xukumoo an xaq-soorka cadaalad fal xalaala aqoonoo maatadoo la xadaayo xiniin dhaaf ugu jeeda kay xubeero badeenna gacaltooyo xabiiba ka sugaaya xilkaas xaalkooda fal maaha ninkii foosha xumaayoo ku xanaaqey muraayad calashaan xubnihiisa may xariir ku dabooshoo xaglihiisa qalloocan laan xulkiiya ka yeesho. Ciddii xoolo badnaan iyo xubnohoo taran yeesha Xawlohood u gargaaro xaq mudnaan lagu siiyey iyada loo xukumaay ku xafiiltamaysaayoo xadkii bay gudubtaayoo kuwaay xoosh la wadaagto inaay soo xakamayso xididkii ay lahayd iyo xigaaloy dhalyadii iyo xurmadaay ka tagtaa. Qolaba waa xilligeede xadkii hoose mar baay xididkii u dhacdaayoo noqotaa gun xumaatoo beelihii xaqiraanoo xubuubkii ay abuurtay xisaabtiisa runtaa haddaan looba xantoobin xig ka weyn lagu tuurin ay u xeerinayaan! Qabiilaadka xunoo xeebahaan degganoo Seylac Xiis iyo Mayd iyo Xaafuun iyo Baayla iyo min Garoowiyo Xaabiyo Xarardheere dhankiisiyo Buulo Xaawo Baraawiyo xayddaankaas ku xerooda:
waa Daaroodka Xijiijliyo Reer Magaadle Xabuushiyo Reer Xawaadle Xiriir iyo Reer Xaasaale Xubuule [1] xantiirkii noloshaahoo xagga diinta ka eegoo xag dabiico ka fiiroo xag walbeetaba daymoo xagashii la jalleeco xirgi ay cuskadaan iyo xarig ay qabsadaan iyo xukun ay ku dhaqmaan iyo xero ay dugsadaan iyo an xeer aqoona lahaynoo is-xilqaan is xaq-dhawr iyo is-xushmayn is-xurmayn iyo xigaalooyin ilaalin "xididkaa bal ka gaabso" aan xishoodba lahaynoo
xiqdigii deriskood iyo xaasidkoo u xabiibiyo xabiibkooy xastayaan iyo xumaantoo u wanaagiyo wanaaggoo u xumaanoo xubin noolba ku beeran, dhammaantiin iga xeersha xaaluf baa u dambaynoo xigmaddood harimaysoo xusuus yeelan mayaan. Waxaan ku soo xirin: Muxiddiin wuxuu muujiyey in uu wax baari karo taariikhda Soomaaliyana ka jibo gaari karo hadduu qumbe caddaha uu ligligga haysto sii daayo, una gelin qur ah illoobo carabnimada ay u keentay hal nin oo waa hore Carra Carbeed ka yimid, hadduuba jirey. Uuna tixgasho in ummadda Soomaaliyeed ka kooban tahy ummado is dhex galay oo leh: ,Kushitig,. Bantu (ama Jareer), Carab, Hindi, Faarisi, Indonesia. [1] Dhammaanba ma aha qabaa'il jira ee waa magacyo anigu aan hindistey.
W/Q: Cabdulqaadir Nuur Salaad
Takar (Deri Gurey Jafle) Dagaal ugu noqon page hore e Mudugonline.com |